[1] Indutias[2] habet gens Pygmaea[3] abscessu gruum , ut diximus, cum iis dimicantium. inmensus est tractus,[4] quo veniunt, si quis reputet, a mari Eoo[5]. quando proficiscantur [6] consentiunt; volant ad prospiciendum alte[7], ducem quem sequantur eligunt, in extremo agmine per vices qui[8] adclament[9] dispositos habent[10] et qui gregem voce contineant.
excubias habent nocturnis temporibus lapillum pede sustinentes , qui laxatus[11] somno et decidens indiligentiam coarguat ; ceterae[12] dormiunt, capite subter alam condito alternis pedibus insistentes. dux erecto providet collo ac praedicit. eaedem[13] mansuefactae lasciviunt gyrosque quosdam indecoro[14] cursu vel singulae peragunt.
[15] certum est, Pontum transvolaturas primum omnium angustias petere inter duo promunturia Criu[16] Metopon et Carambim, mox saburra stabiliri; cum medium transierint[17], abici lapillos e pedibus, cum attigerint continentem, et e gutture[18] harenam. Cornelius Nepos, qui Divi Augusti principatu obiit, cum scriberet turdos paulo ante coeptos[19] saginari[20], addidit ciconias magis placere quam grues, cum haec nunc ales inter primas expetatur , illam nemo velit attigisse[21].
[22] Ciconiae quonam e loco veniant[23] aut quo se referant[24], inconpertum adhuc est. e longinquo venire non dubium eodem quo grues modo, illas hiemis, has aestatis advenas. abiturae congregantur in loca[25] certa[26] comitataeque sic, ut nulla generis sui relinquatur nisi captiva et serva, ceu lege praedicta die recedunt. nemo vidit agmen discedentium, cum discessurum appareat, nec venire, sed venisse cernimus. utrumque nocturnis fit temporibus, et quamvis ultra citrave pervolent, numquam tamen advenisse usquam nisi noctu existimantur.
[27] Pythonos[28] comen vocant in Asia patentibus campis, ubi congregatae inter se commurmurant eamque, quae novissima advenit, lacerant atque ita abeunt. notatum post idus Augustas non temere visas ibi. sunt qui ciconiis non inesse linguam confirment. honos iis serpentium exitio tantus, ut in Thessalia capital[29] fuerit occidisse[30] eademque legibus poena, quae in homicidam.
[31] Simili anseres quoque et olores ratione commeant, sed horum volatus cernitur. Liburnicarum more[32] rostrato[33] impetu feruntur, facilius ita findentes aëra quam si recta fronte inpellerent; a tergo sensim dilatante[34] se cuneo porrigitur agmen largeque inpellenti praebetur aurae. colla inponunt praecedentibus, fessos duces ad[35] terga recipiunt.— (Ciconiae nidos[36] eosdem repetunt, genetricum senectam invicem educant) — olorum morte narratur flebilis cantus, falso[37], ut arbitror, aliquot experimentis. iidem mutua came vescuntur inter se.
coturnices ante etiam semper adveniunt quam grues, parva avis et, cum ad nos venit, terrestris potius quam sublimis. advolant et hae[42] simili modo, non sine periculo navigantium, cum adpropinquavere terris. quippe velis saepe incidunt[43], et hoc semper noctu, merguntque navigia. iter est iis per hospitia certa[44]. austro non volant, umido[45] scilicet et graviore[46] vento;
[47] aura tamen vehi volunt propter pondus corporum viresque parvas — hinc volantium illa conquestio labore expressa —, aquilone ergo maxime volant, ortygometra[48] duce. primam earum terrae adpropinquantem accipiter[49] rapit. semper hic[50] remeantes comitatum sollicitant, abeuntque una persuasa[51] glottis[52] et otus et cychramus[53].
[54] glottis[55] praelongam exerit linguam, unde ei[56] nomen. hanc initio blandita peregrinatione avide[57] profectam[58] paenitentia[59] in volatu cum labore scilicet subit: reverti incomitatam[60] piget et sequi nec umquam plus uno die pergit, in proximo hospitio deserit. verum invenitur alia antecedente anno relicta simili modo in singulos dies.
[61] cychramus perseverantior[62] festinat etiam pervenire ad expetitas sibi terras. itaque noctu[63] [is] eas excitat admonetque itineris. otus[64] bubone[65] minor est, noctuis maior, auribus plumeis eminentibus, unde et nomen illi — quidam Latine axionem[66] vocant —, imitatrix alias avis ac parasita[67] et quodam genere saltatrix. capitur haut difficulter ut noctuae, intentam[68] in aliquem[69] circumeunte alio.
[70] quod si ventus agmen adverso flatu coepit inhibere, pondusculis lapidum adprehensis aut gutture harena repleto stabilitae[71] volant[72]. coturnicibus veneni semen gratissimus cibus, quam[73] ob causam eas damnavere mensae, simulque comitialem propter morbum despui suetum, quem solae animalium sentiunt praeter hominem.