Appearance

Theme

Reading text

Font
Size
100%
Spacing
Contrast
normal

Gallia est omnis dīvīsa in partēs trēs, quārum ūnam incolunt Belgae.

Issues / Feedback

This report will be visible to the general public on our GitHub issue tracker. Please do not submit private or sensitive information.
Only needed if you want updates or clarification on GitHub.
P. Ovidius Naso · Metamorphoses

Book 4

Text kindly provided by Hypotactic

At nōn Alcithoē Minyēias orgia cēnset
accipienda deī, sed adhūc temerāria Bacchum
prōgeniem negat esse Jovis sociāsque sorōrēs
inpietātis habet. fēstum celebrāre sacerdōs
inmūnēsque operum famulās domināsque suōrum
pectora pelle tegī, crīnālēs solvere vittās,
serta comā, manibus frondentēs sūmere thyrsōs
jusserat et saevam laesī fore nūminis īram
vāticinātus erat: pārent mātrēsque nurūsque
tēlāsque calathōsque īnfectaque pēnsa repōnunt
tūraque dant Bacchumque vocant Bromiumque Lyaeumque
ignigenamque satumque iterum sōlumque bimātrem;
additur hīs Nȳseus indētōnsusque Thyōneus
et cum Lēnaeō geniālis cōnsitor ūvae
Nycteliusque Eleleusque parēns et Iacchus et Euhan,
et quae praetereā per Grāiās plūrima gentēs
nōmina, Līber, habēs. tibi enim incōnsūmpta juventa est,
tū puer aeternus, tū fōrmōsissimus altō
cōnspiceris caelō; tibi, cum sine cornibus adstās,
virgineum caput est; Oriēns tibi victus, adusque
dēcolor extrēmō qua tinguitur India Gangē.
Penthea tū, venerande, bipenniferumque Lycūrgum
sacrilegōs mactās, Tyrrhēnaque mittis in aequor
corpora, tū bijugum pictīs īnsignia frēnīs
colla premis lyncum. bacchae satyrīque sequuntur,
quīque senex ferulā titubantēs ēbrius artūs
sustinet et pandō nōn fortiter haeret asellō.
quācumque ingrederis, clāmor juvenālis et ūnā
fēmineae vōcēs inpulsaque tympana palmīs
concavaque aera sonant longōque forāmine buxus.
'Plācātus mītisque' rogant Ismēnides 'adsīs,'
jussaque sacra colunt; sōlae Minyēides intus
intempestīvā turbantēs fēsta Minervā
aut dūcunt lānās aut stāmina pollice versant
aut haerent tēlae famulāsque labōribus urguent.
ē quibus ūna levī dēdūcēns pollice fīlum
'dum cessant aliae commentaque sacra frequentant,
nōs quoque, quās Pallas, melior dea, dētinet' inquit,
'ūtile opus manuum variō sermōne levēmus
perque vicēs aliquid, quod tempora longa vidērī
nōn sinat, in medium vacuās referāmus ad aurēs!'
dicta probant prīmamque jubent nārrāre sorōrēs.
illa, quid ē multīs referat (nam plūrima nōrat),
cōgitat et dubia est, dē tē, Babylōnia, nārret,
Derceti, quam versā squāmīs vēlantibus artūs
stāgna Palaestīnī crēdunt mōtāsse figūrā,
an magis, ut sūmptīs illīus fīlia pennīs
extrēmōs albīs in turribus ēgerit annōs,
nāis an ut cantū nimiumque potentibus herbīs
verterit in tacitōs juvenālia corpora piscēs,
dōnec idem passa est, an, quae pōma alba ferēbat
ut nunc nigra ferat contāctū sanguinis arbor:
hoc placet; hanc, quoniam vulgāris fābula nōn est,
tālibus ōrsa modīs lānā sua fīla sequente:
'Pȳramus et Thisbē, juvenum pulcherrimus alter,
altera, quās Oriēns habuit, praelāta puellīs,
contiguās tenuēre domōs, ubi dīcitur altam
coctilibus mūrīs cīnxisse Semīramis urbem.
nōtitiam prīmōsque gradūs vīcīnia fēcit,
tempore crēvit amor; taedae quoque jūre coīssent,
sed vetuēre patrēs: quod nōn potuēre vetāre,
ex aequō captīs ārdēbant mentibus ambō.
cōnscius omnis abest; nūtū signīsque loquuntur,
quōque magis tegitur, tēctus magis aestuat ignis.
fissus erat tenuī rīmā, quam dūxerat ōlim,
cum fieret, pariēs domuī commūnis utrīque.
id vitium nūllī per saecula longa notātum.
quid nōn sentit amor? prīmī vīdistis amantēs
et vōcis fēcistis iter, tūtaeque per illud
murmure blanditiae minimō trānsīre solēbant.
saepe, ubi cōnstiterant hinc Thisbē, Pȳramus illinc,
inque vicēs fuerat captātus anhēlitus ōris,
"invide" dīcēbant "pariēs, quid amantibus obstās?
quantum erat, ut sinerēs tōtō nōs corpore jungī
aut, hoc sī nimium est, vel ad ōscula danda patērēs?
nec sumus ingrātī: tibi nōs dēbēre fatēmur,
quod datus est verbīs ad amīcās trānsitus aurēs."
tālia dīversā nēquīquam sēde locūtī
sub noctem dīxēre "valē" partīque dedēre
ōscula quisque suae nōn pervenientia contrā.
postera nocturnōs Aurōra remōverat ignēs,
sōlque pruīnōsās radiīs siccāverat herbās:
ad solitum coiēre locum. tum murmure parvō
multa prius questī statuunt, ut nocte silentī
fallere cūstōdēs foribusque excēdere temptent,
cumque domō exierint, urbis quoque tēcta relinquant,
nēve sit errandum lātō spatiantibus arvō,
conveniant ad busta Ninī lateantque sub umbrā
arboris: arbor ibī niveīs ūberrima pōmīs,
ardua mōrus, erat, gelidō contermina fontī.
pacta placent; et lūx, tardē discēdere vīsa,
praecipitātur aquīs, et aquīs nox exit ab īsdem.
'Callida per tenebrās versātō cardine Thisbē
ēgreditur fallitque suōs adopertaque vultum
pervenit ad tumulum dictāque sub arbore sēdit.
audācem faciēbat amor. venit ecce recentī
caede leaena boum spūmantēs oblita rictūs
dēpositūra sitim vīcīnī fontis in undā;
quam procul ad lūnae radiōs Babylōnia Thisbē
vīdit et obscūrum timidō pede fūgit in antrum,
dumque fugit, tergō vēlāmina lāpsa relīquit.
ut lea saeva sitim multā conpescuit undā,
dum redit in silvās, inventōs forte sine ipsā
ōre cruentātō tenuēs laniāvit amictūs.
sērius ēgressus vestīgia vīdit in altō
pulvere certa ferae tōtōque expalluit ōre
Pȳramus; ut vērō vestem quoque sanguine tīnctam
repperit, "ūna duōs" inquit "nox perdet amantēs,
ē quibus illa fuit longā dignissima vītā;
nostra nocēns anima est. ego tē, miseranda, perēmī,
in loca plēna metūs quī jussī nocte venīrēs
nec prior hūc vēnī. nostrum dīvellite corpus
et scelerāta ferō cōnsūmite vīscera morsū,
ō quīcumque sub hāc habitātis rūpe leōnēs!
sed timidī est optāre necem." vēlāmina Thisbēs
tollit et ad pactae sēcum fert arboris umbram,
utque dedit nōtae lacrimās, dedit ōscula vestī,
"accipe nunc" inquit "nostrī quoque sanguinis haustūs!"
quōque erat accīnctus, dēmīsit in īlia ferrum,
nec mora, ferventī moriēns ē vulnere trāxit.
ut jacuit resupīnus humō, cruor ēmicat altē,
nōn aliter quam cum vitiātō fistula plumbō
scinditur et tenuī strīdente forāmine longās
ējaculātur aquās atque ictibus āera rumpit.
arboreī fētūs adspergine caedis in ātram
vertuntur faciem, madefactaque sanguine rādīx
purpureō tinguit pendentia mōra colōre.
'Ecce metū nōndum positō, nē fallat amantem,
illa redit juvenemque oculīs animōque requīrit,
quantaque vītārit nārrāre perīcula gestit;
utque locum et vīsā cognōscit in arbore fōrmam,
sīc facit incertam pōmī color: haeret, an haec sit.
dum dubitat, tremebunda videt pulsāre cruentum
membra solum, retrōque pedem tulit, ōraque buxō
pallidiōra gerēns exhorruit aequoris īnstar,
quod tremit, exiguā cum summum stringitur aurā.
sed postquam remorāta suōs cognōvit amōrēs,
percutit indignōs clārō plangōre lacertōs
et laniāta comās amplexaque corpus amātum
vulnera supplēvit lacrimīs flētumque cruōrī
miscuit et gelidīs in vultibus ōscula fīgēns
"Pȳrame," clāmāvit, "quis tē mihi cāsus adēmit?
Pȳrame, respondē! tua tē cārissima Thisbē
nōminat; exaudī vultūsque attolle jacentēs!"
ad nōmen Thisbēs oculōs jam morte gravātōs
Pȳramus ērēxit vīsāque recondidit illā.
'Quae postquam vestemque suam cognōvit et ēnse
vīdit ebur vacuum, "tua tē manus" inquit "amorque
perdidit, īnfēlīx! est et mihi fortis in ūnum
hoc manus, est et amor: dabit hic in vulnera vīrēs.
persequar extīnctum lētīque miserrima dīcar
causa comesque tuī: quīque ā mē morte revellī
heu sōlā poterās, poteris nec morte revellī.
hoc tamen ambōrum verbīs estōte rogātī,
ō multum miserī meus illīusque parentēs,
ut, quōs certus amor, quōs hōra novissima jūnxit,
conpōnī tumulō nōn invideātis eōdem;
at tū quae rāmīs arbor miserābile corpus
nunc tegis ūnīus, mox es tēctūra duōrum,
signa tenē caedis pullōsque et lūctibus aptōs
semper habē fētūs, geminī monimenta cruōris."
dīxit et aptātō pectus mucrōne sub īmum
incubuit ferrō, quod adhūc ā caede tepēbat.
vōta tamen tetigēre deōs, tetigēre parentēs;
nam color in pōmō est, ubi permātūruit, āter,
quodque rogīs superest, ūnā requiēscit in urnā.'
Dēsierat: mediumque fuit breve tempus, et ōrsa est
dīcere Leuconoē: vōcem tenuēre sorōrēs.
'hunc quoque, sīdereā quī temperat omnia lūce,
cēpit amor Sōlem: Sōlis referēmus amōrēs.
prīmus adulterium Veneris cum Mārte putātur
hic vīdisse deus; videt hic deus omnia prīmus.
indoluit factō Jūnōnigenaeque marītō
fūrta torī fūrtīque locum mōnstrāvit, at illī
et mēns et quod opus fabrīlis dextra tenēbat
excidit: extemplō gracilēs ex aere catēnās
rētiaque et laqueōs, quae lūmina fallere possent,
ēlīmat. nōn illud opus tenuissima vincant
stāmina, nōn summō quae pendet arānea tignō;
utque levēs tāctūs mōmentaque parva sequantur,
efficit et lectō circumdata collocat artē.
ut vēnēre torum conjūnx et adulter in ūnum,
arte virī vinclīsque novā ratiōne parātīs
in mediīs ambō dēprēnsī amplexibus haerent.
Lemnius extemplō valvās patefēcit eburnās
inmīsitque deōs; illī jacuēre ligātī
turpiter, atque aliquis dē dīs nōn trīstibus optat
sīc fierī turpis; superī rīsēre, diūque
haec fuit in tōtō nōtissima fābula caelō.
'Exigit indiciī memorem Cytherēia poenam
inque vicēs illum, tēctōs quī laesit amōrēs,
laedit amōre parī. quid nunc, Hyperīone nāte,
fōrma colorque tibī radiātaque lūmina prōsunt?
nempe, tuīs omnēs quī terrās ignibus ūris,
ūreris igne novō; quīque omnia cernere dēbēs,
Leucothoēn spectās et virgine fīgis in ūnā,
quōs mundō dēbēs, oculōs. modo surgis Eōō
temperius caelō, modo sērius incidis undīs,
spectandīque morā brūmālēs porrigis hōrās;
dēficis interdum, vitiumque in lūmina mentis
trānsit et obscūrus mortālia pectora terrēs.
nec tibi quod lūnae terrīs propiōris imāgō
obstiterit, pallēs: facit hunc amor iste colōrem.
dīligis hanc ūnam, nec tē Clymenēque Rhodosque
nec tenet Aeaeae genetrīx pulcherrima Circēs
quaeque tuōs Clytiē quamvīs dēspecta petēbat
concubitūs ipsōque illō grave vulnus habēbat
tempore: Leucothoē multārum oblīvia fēcit,
gentis odōriferae quam fōrmōsissima partū
ēdidit Eurynomē; sed postquam fīlia crēvit,
quam māter cūnctās, tam mātrem fīlia vīcit.
rēxit Achaemeniās urbēs pater Orchamus isque
septimus ā prīscō numerātur orīgine Bēlō.
'Axe sub Hesperiō sunt pāscua Sōlis equōrum:
ambrosiam prō grāmine habent; ea fessa diurnīs
membra ministeriīs nūtrit reparatque labōrī.
dumque ibi quadrupedēs caelestia pābula carpunt
noxque vicem peragit, thalamōs deus intrat amātōs,
versus in Eurynomēs faciem genetrīcis, et inter
bis sex Leucothoēn famulās ad lūmina cernit
lēvia versātō dūcentem stāmina fūsō.
ergō ubi ceu māter cārae dedit ōscula nātae,
"rēs" ait "arcāna est: famulae, discēdite nēve
ēripite arbitrium mātrī sēcrēta loquendī."
pāruerant, thalamōque deus sine teste relictō
"ille ego sum" dīxit, "quī longum mētior annum,
omnia quī videō, per quem videt omnia tellūs,
mundī oculus: mihi, crēde, placēs." pavet illa, metūque
et colus et fūsus digitīs cecidēre remissīs.
ipse timor decuit. nec longius ille morātus
in vēram rediit speciem solitumque nitōrem;
at virgō quamvīs inopīnō territa vīsū
victa nitōre deī positā vim passa querellā est.
'Invīdit Clytiē (neque enim moderātus in illā
Sōlis amor fuerat) stimulātaque paelicis īrā
vulgat adulterium diffāmātamque parentī
indicat. ille ferōx inmānsuētusque precantem
tendentemque manūs ad lūmina Sōlis et "ille
vim tulit invītae" dīcentem dēfodit altā
crūdus humō tumulumque super gravis addit harēnae.
dissipat hunc radiīs Hyperīone nātus iterque
dat tibi, quā possīs dēfossōs prōmere vultūs;
nec tū jam poterās ēnectum pondere terrae
tollere, nympha, caput corpusque exsangue jacēbās:
nīl illō fertur volucrum moderātor equōrum
post Phaethontēōs vīdisse dolentius ignēs.
ille quidem gelidōs radiōrum vīribus artūs
sī queat in vīvum temptat revocāre calōrem;
sed quoniam tantīs fātum cōnātibus obstat,
nectare odōrātō sparsit corpusque locumque
multaque praequestus "tangēs tamen aethera" dīxit.
prōtinus inbūtum caelestī nectare corpus
dēlicuit terramque suō madefēcit odōre,
virgaque per glaebās sēnsim rādīcibus āctīs
tūrea surrēxit tumulumque cacūmine rūpit.
'At Clytiēn, quamvīs amor excūsāre dolōrem
indiciumque dolor poterat, nōn amplius auctor
lūcis adit Venerisque modum sibi fēcit in illā.
tābuit ex illō dēmenter amōribus ūsa;
nymphārum inpatiēns et sub Jove nocte diēque
sēdit humō nūdā nūdīs incōmpta capillīs,
perque novem lūcēs expers undaeque cibīque
rōre merō lacrimīsque suīs jejūnia pāvit
nec sē mōvit humō; tantum spectābat euntis
ōra deī vultūsque suōs flectēbat ad illum.
membra ferunt haesisse solō, partemque colōris
lūridus exsanguēs pallor convertit in herbās;
est in parte rubor violaeque simillimus ōra
flōs tegit. illa suum, quamvīs rādīce tenētur,
vertitur ad Sōlem mūtātaque servat amōrem.'
dīxerat, et factum mīrābile cēperat aurīs;
pars fierī potuisse negant, pars omnia vērōs
posse deōs memorant: sed nōn est Bacchus in illīs.
Poscitur Alcithoē, postquam siluēre sorōrēs.
quae radiō stantis percurrēns stāmina tēlae
'vulgātōs taceō' dīxit 'pāstōris amōrēs
Daphnidis Īdaeī, quem nymphē paelicis īrā
contulit in saxum: tantus dolor ūrit amantēs;
nec loquor, ut quondam nātūrae jūre novātō
ambiguus fuerit modo vir, modo fēmina Sīthōn.
tē quoque, nunc adamās, quondam fīdissime parvō,
Celmi, Jovī largōque satōs Cūrētas ab imbrī
et Crocon in parvōs versum cum Smīlace flōrēs
praetereō dulcīque animōs novitāte tenēbō.
'Unde sit īnfāmis, quārē male fortibus undīs
Salmacis ēnervet tāctōsque remolliat artūs,
discite. causa latet, vīs est nōtissima fontis
Mercuriō. puerum dīvā Cytherēide nātum
nāides Īdaeīs ēnūtrīvēre sub antrīs,
cujus erat faciēs, in quā māterque paterque
cognōscī possent; nōmen quoque trāxit ab illīs.
is tria cum prīmum fēcit quīnquennia, montēs
dēseruit patriōs Īdāque altrīce relictā
ignōtīs errāre locīs, ignōta vidēre
flūmina gaudēbat, studiō minuente labōrem.
ille etiam Lyciās urbēs Lyciaeque propinquōs
Cāras adit: videt hīc stāgnum lūcentis ad īmum
usque solum lymphae; nōn illīc canna palūstris
nec sterilēs ulvae nec acūtā cuspide juncī;
perspicuus liquor est; stāgnī tamen ultima vīvō
caespite cinguntur semperque virentibus herbīs.
nympha colit, sed nec vēnātibus apta nec arcūs
flectere quae soleat nec quae contendere cursū,
sōlaque nāiadum celerī nōn nōta Diānae.
saepe suās illī fāma est dīxisse sorōrēs
"Salmaci, vel jaculum vel pictās sūme pharetrās
et tua cum dūrīs vēnātibus ōtia miscē!"
nec jaculum sūmit nec pictās illa pharetrās,
nec sua cum dūrīs vēnātibus ōtia miscet,
sed modo fonte suō fōrmōsōs perluit artūs,
saepe Cytōriacō dēdūcit pectine crīnēs
et, quid sē deceat, spectātās cōnsulit undās;
nunc perlūcentī circumdata corpus amictū
mollibus aut foliīs aut mollibus incubat herbīs,
saepe legit flōrēs. et tum quoque forte legēbat,
cum puerum vīdit vīsumque optāvit habēre.
'Nec tamen ante adiit, etsī properābat adīre,
quam sē conposuit, quam circumspexit amictūs
et fīnxit vultum et meruit fōrmōsa vidērī.
tunc sīc ōrsa loquī: "puer ō dignissime crēdī
esse deus, seu tū deus es, potes esse Cupīdō,
sīve es mortālis, quī tē genuēre, beātī,
et frāter fēlīx, et fortūnāta profectō,
sī qua tibī soror est, et quae dedit ūbera nūtrīx;
sed longē cūnctīs longēque beātior illa,
sī qua tibī spōnsa est, sī quam dignābere taedā.
haec tibi sīve aliqua est, mea sit fūrtīva voluptās,
seu nūlla est, ego sim, thalamumque ineāmus eundem."
nāis ab hīs tacuit. puerī rubor ōra notāvit;
nescit, enim, quid amor; sed et ērubuisse decēbat:
hic color aprīcā pendentibus arbore pōmīs
aut eborī tīnctō est aut sub candōre rubentī,
cum frūstrā resonant aera auxiliāria, lūnae.
poscentī nymphae sine fīne sorōria saltem
ōscula jamque manūs ad eburnea colla ferentī
"dēsinis, an fugiō tēcumque" ait "ista relinquō?"
Salmacis extimuit "loca" que "haec tibi lībera trādō,
hospes" ait simulatque gradū discēdere versō,
tum quoque respiciēns, fruticumque recondita silvā
dēlituit flexumque genū submīsit; at ille,
scīlicet ut vacuīs et inobservātus in herbīs,
hūc it et hinc illūc et in adlūdentibus undīs
summa pedum tālōque tenus vestīgia tinguit;
nec mora, temperiē blandārum captus aquārum
mollia dē tenerō vēlāmina corpore pōnit.
tum vērō placuit, nūdaeque cupīdine fōrmae
Salmacis exārsit; flagrant quoque lūmina nymphae,
nōn aliter quam cum pūrō nitidissimus orbe
oppositā speculī referītur imāgine Phoebus;
vixque moram patitur, vix jam sua gaudia differt,
jam cupit amplectī, jam sē male continet āmēns.
ille cavīs vēlōx adplausō corpore palmīs
dēsilit in laticēs alternaque bracchia dūcēns
in liquidīs trānslūcet aquīs, ut eburnea sī quis
signa tegat clārō vel candida līlia vitrō.
"vīcimus et meus est" exclāmat nāis, et omnī
veste procul jactā mediīs inmittitur undīs,
pugnantemque tenet, luctantiaque ōscula carpit,
subjectatque manūs, invītaque pectora tangit,
et nunc hāc juvenī, nunc circumfunditur illāc;
dēnique nītentem contrā ēlābīque volentem
inplicat ut serpēns, quam rēgia sustinet āles
sublīmemque rapit: pendēns caput illa pedēsque
adligat et caudā spatiantēs inplicat ālās;
utve solent hederae longōs intexere truncōs,
utque sub aequoribus dēprēnsum pōlypus hostem
continet ex omnī dīmissīs parte flagellīs.
perstat Atlantiadēs spērātaque gaudia nymphae
dēnegat; illa premit commissaque corpore tōtō
sīcut inhaerēbat, "pugnēs licet, inprobe," dīxit,
"nōn tamen effugiēs. ita, dī, jubeātis, et istum
nūlla diēs ā mē nec mē dēdūcat ab istō."
vōta suōs habuēre deōs; nam mixta duōrum
corpora junguntur, faciēsque indūcitur illīs
ūna. velut, sī quis condūcat cortice rāmōs,
crēscendō jungī pariterque adolēscere cernit,
sīc ubi conplexū coiērunt membra tenācī,
nec duo sunt sed fōrma duplex, nec fēmina dīcī
nec puer ut possit, neutrumque et utrumque videntur.
'Ergō ubi sē liquidās, quō vir dēscenderat, undās
sēmimarem fēcisse videt mollītaque in illīs
membra, manūs tendēns, sed jam nōn vōce virīlī
Hermaphrodītus ait: "nātō date mūnera vestrō,
et pater et genetrīx, ambōrum nōmen habentī:
quisquis in hōs fontēs vir vēnerit, exeat inde
sēmivir et tāctīs subitō mollēscat in undīs!"
mōtus uterque parēns nātī rata verba bifōrmis
fēcit et incestō fontem medicāmine tīnxit.'
Fīnis erat dictīs, et adhūc Minyēia prōlēs
urguet opus spernitque deum fēstumque profānat,
tympana cum subitō nōn adpārentia raucīs
obstrepuēre sonīs, et aduncō tībia cornū
tinnulaque aera sonant; redolent murraeque crocīque,
rēsque fidē major, coepēre virēscere tēlae
inque hederae faciem pendēns frondēscere vestis;
pars abit in vītēs, et quae modo fīla fuērunt,
palmite mūtantur; dē stāmine pampinus exit;
purpura fulgōrem pictīs adcommodat ūvīs.
jamque diēs exāctus erat, tempusque subībat,
quod tū nec tenebrās nec possīs dīcere lūcem,
sed cum lūce tamen dubiae cōnfīnia noctis:
tēcta repente quatī pinguēsque ārdēre videntur
lampades et rutilīs conlūcēre ignibus aedēs
falsaque saevārum simulācra ululāre ferārum,
fūmida jamdūdum latitant per tēcta sorōrēs
dīversaeque locīs ignēs ac lūmina vītant,
dumque petunt tenebrās, parvōs membrāna per artūs
porrigitur tenuīque inclūdit bracchia pinnā;
nec quā perdiderint veterem ratiōne figūram,
scīre sinunt tenebrae: nōn illās plūma levāvit,
sustinuēre tamen sē perlūcentibus ālīs
cōnātaeque loquī minimam et prō corpore vōcem
ēmittunt peraguntque levī strīdōre querellās.
tēctaque, nōn silvās celebrant lūcemque perōsae
nocte volant sērōque tenent ā vespere nōmen.
Tum vērō tōtīs Bacchī memorābile Thēbīs
nūmen erat, magnāsque novī mātertera vīrēs
nārrat ubīque deī dē totque sorōribus expers
ūna dolōris erat, nisi quem fēcēre sorōrēs:
adspicit hanc nātīs thalamōque Athamantis habentem
sublīmēs animōs et alumnō nūmine Jūnō
nec tulit et sēcum: 'potuit dē paelice nātus
vertere Maeoniōs pelagōque inmergere nautās
et laceranda suae nātī dare vīscera mātrī
et triplicēs operīre novīs Minyēidas ālīs:
nīl poterit Jūnō nisi inultōs flēre dolōrēs?
idque mihī satis est? haec ūna potentia nostra est?
ipse docet, quid agam (fās est et ab hoste docērī),
quidque furor valeat, Penthēā caede satisque
ac super ostendit: cūr nōn stimulētur eatque
per cognāta suīs exempla furōribus Īnō?'
Est via dēclīvis fūnestā nūbila taxō:
dūcit ad īnfernās per mūta silentia sēdēs;
Styx nebulās exhālat iners, umbraeque recentēs
dēscendunt illāc simulācraque fūncta sepulcrīs:
pallor hiemsque tenent lātē loca senta, novīque,
quā sit iter, mānēs, Stygiam quod dūcat ad urbem,
ignōrant, ubi sit nigrī fera rēgia Dītis.
mīlle capāx aditūs et apertās undique portās
urbs habet, utque fretum dē tōtā flūmina terrā,
sīc omnēs animās locus accipit ille nec ūllī
exiguus populō est turbamve accēdere sentit.
errant exsanguēs sine corpore et ossibus umbrae,
parsque forum celebrant, pars īmī tēcta tyrannī,
pars aliquās artēs, antīquae imitāmina vītae.
Sustinet īre illūc caelestī sēde relictā
(tantum odiīs īraeque dabat) Sāturnia Jūnō;
quō simul intrāvit sacrōque ā corpore pressum
ingemuit līmen, tria Cerberus extulit ōra
et trēs lātrātūs semel ēdidit; illa sorōrēs
Nocte vocat genitās, grave et inplācābile nūmen:
carceris ante forēs clausās adamante sedēbant
dēque suīs ātrōs pectēbant crīnibus anguēs.
quam simul agnōrunt inter cālīginis umbrās,
surrēxēre deae; sēdēs scelerāta vocātur:
vīscera praebēbat Tityos lanianda novemque
jūgeribus distrāctus erat; tibi, Tantale, nūllae
dēprēnduntur aquae, quaeque inminet, effugit arbor;
aut petis aut urguēs reditūrum, Sīsyphe, saxum;
volvitur Ixīōn et sē sequiturque fugitque,
mōlīrīque suīs lētum patruēlibus ausae
adsiduae repetunt, quās perdant, Bēlides undās.
Quōs omnēs aciē postquam Sāturnia torvā
vīdit et ante omnēs Ixīona, rūrsus ab illō
Sīsyphon adspiciēns 'cūr hic ē frātribus' inquit
'perpetuās patitur poenās, Athamanta superbum
rēgia dīves habet, quī mē cum conjuge semper
sprēvit?' et expōnit causās odiīque viaeque,
quidque velit: quod vellet, erat, nē rēgia Cadmī
stāret, et in facinus traherent Athamanta furōrēs.
imperium, prōmissa, precēs cōnfundit in ūnum
sollicitatque deās: sīc haec Jūnōne locūtā,
Tīsiphonē cānōs, ut erat, turbāta capillōs
mōvit et obstantēs rejēcit ab ōre colubrās
atque ita 'nōn longīs opus est ambāgibus,' inquit;
'facta putā, quaecumque jubēs; inamābile rēgnum
dēsere tēque refer caelī meliōris ad aurās.'
laeta redit Jūnō, quam caelum intrāre parantem
rōrātīs lūstrāvit aquīs Thaumantias Īris.
Nec mora, Tīsiphonē madefactam sanguine sūmit
inportūna facem, fluidōque cruōre rubentem
induitur pallam, tortōque incingitur angue
ēgrediturque domō. Lūctus comitātur euntem
et Pavor et Terror trepidōque Īnsānia vultū.
līmine cōnstiterat: postēs tremuisse feruntur
Aeoliī pallorque forēs īnfēcit acernās
sōlque locum fūgit. mōnstrīs est territa conjūnx,
territus est Athamās, tēctōque exīre parābant:
obstitit īnfēlīx aditumque obsēdit Erīnȳs,
nexaque vīpereīs distendēns bracchia nōdīs
caesariem excussit: mōtae sonuēre colubrae,
parsque jacent umerīs, pars circum pectora lāpsae
sībila dant saniemque vomunt linguīsque coruscant.
inde duōs mediīs abrumpit crīnibus anguēs
pestiferāque manū raptōs inmīsit, at illī
Īnōōsque sinūs Athamantēōsque pererrant
īnspīrantque gravēs animās; nec vulnera membrīs
ūlla ferunt: mēns est, quae dīrōs sentiat ictūs.
attulerat sēcum liquidī quoque mōnstra venēnī,
ōris Cerbereī spūmās et vīrus Echidnae
errōrēsque vagōs caecaeque oblīvia mentis
et scelus et lacrimās rabiemque et caedis amōrem,
omnia trīta simul, quae sanguine mixta recentī
coxerat aere cavō viridī versāta cicūtā;
dumque pavent illī, vergit furiāle venēnum
pectus in ambōrum praecordiaque intima mōvit.
tum face jactātā per eundem saepius orbem
cōnsequitur mōtīs vēlōciter ignibus ignēs.
sīc victrīx jussīque potēns ad inānia magnī
rēgna redit Dītis sūmptumque recingitur anguem.
Prōtinus Aeolidēs mediā furibundus in aulā
clāmat 'iō, comitēs, hīs rētia tendite silvīs!
hīc modo cum geminā vīsa est mihi prōle leaena'
utque ferae sequitur vestīgia conjugis āmēns
dēque sinū mātris rīdentem et parva Learchum
bracchia tendentem rapit et bis terque per aurās
mōre rotat fundae rigidōque īnfantia saxō
discutit ōra ferōx; tum dēnique concita māter,
seu dolor hoc fēcit seu sparsī causa venēnī,
exululat passīsque fugit male sāna capillīs
tēque ferēns parvum nūdīs, Melicerta, lacertīs
'euhoe Bacche' sonat: Bacchī sub nōmine Jūnō
rīsit et 'hōs ūsūs praestet tibi' dīxit 'alumnus!'
inminet aequoribus scopulus: pars īma cavātur
flūctibus et tēctās dēfendit ab imbribus undās,
summa riget frontemque in apertum porrigit aequor;
occupat hunc (vīrēs īnsānia fēcerat) Īnō
sēque super pontum nūllō tardāta timōre
mittit onusque suum; percussa recanduit unda.
At Venus, inmeritae neptis miserāta labōrēs,
sīc patruō blandīta suō est 'ō nūmen aquārum,
proxima cui caelō cessit, Neptūne, potestās,
magna quidem poscō, sed tū miserēre meōrum,
jactārī quōs cernis in Īoniō inmēnsō,
et dīs adde tuīs. aliqua et mihi grātia pontō est,
sī tamen in mediō quondam concrēta profundō
spūma fuī Grāiumque manet mihi nōmen ab illā.'
adnuit ōrantī Neptūnus et abstulit illīs,
quod mortāle fuit, majestātemque verendam
inposuit nōmenque simul faciemque novāvit
Leucothoēque deum cum mātre Palaemona dīxit.
Sīdoniae comitēs, quantum valuēre secūtae
signa pedum, prīmō vīdēre novissima saxō;
nec dubium dē morte ratae Cadmēida palmīs
dēplānxēre domum scissae cum veste capillōs,
utque parum jūstae nimiumque in paelice saevae
invidiam fēcēre deae. convīcia Jūnō
nōn tulit et 'faciam vōs ipsās maxima' dīxit
'saevitiae monimenta meae'; rēs dicta secūta est.
nam quae praecipuē fuerat pia, 'persequar' inquit
'in freta rēgīnam' saltumque datūra movērī
haud usquam potuit scopulōque adfixa cohaesit;
altera, dum solitō temptat plangōre ferīre
pectora, temptātōs sēnsit riguisse lacertōs;
illa, manūs ut forte tetenderat in maris undās;
saxea facta manūs in eāsdem porrigit undās;
hujus, ut arreptum laniābat vertice crīnem,
dūrātōs subitō digitōs in crīne vidērēs:
quō quaeque in gestū dēprēnsa est, haesit in illō.
pars volucrēs factae, quae nunc quoque gurgite in illō
aequora dēstringunt summīs Ismēnides ālīs.
Nescit Agēnoridēs nātam parvumque nepōtem
aequoris esse deōs; lūctū seriēque malōrum
victus et ostentīs, quae plūrima vīderat, exit
conditor urbe suā, tamquam fortūna locōrum,
nōn sua sē premeret, longīsque errōribus āctus
contigit Illyricōs profugā cum conjuge fīnēs.
jamque malīs annīsque gravēs dum prīma retractant
fāta domūs releguntque suōs sermōne labōrēs,
'num sacer ille meā trājectus cuspide serpēns'
Cadmus ait 'fuerat, tum cum Sīdōne profectus
vīpereōs sparsī per humum, nova sēmina, dentēs?
quem sī cūra deum tam certā vindicat īrā,
ipse precor serpēns in longam porrigar alvum.'
dīxit, et ut serpēns in longam tenditur alvum
dūrātaeque cutī squāmās incrēscere sentit
nigraque caeruleīs variārī corpora guttīs
in pectusque cadit prōnus, commissaque in ūnum
paulātim teretī tenuantur acūmine crūra.
bracchia jam restant: quae restant bracchia tendit
et lacrimīs per adhūc hūmāna fluentibus ōra
'accēde, ō conjūnx, accēde, miserrima' dīxit,
'dumque aliquid superest dē mē, mē tange manumque
accipe, dum manus est, dum nōn tōtum occupat anguis.'
ille quidem vult plūra loquī, sed lingua repente
in partēs est fissa duās, nec verba volentī
sufficiunt, quotiēnsque aliquōs parat ēdere questūs,
sībilat: hanc illī vōcem nātūra relīquit.
nūda manū feriēns exclāmat pectora conjūnx:
'Cadme, manē tēque, īnfēlīx, hīs exue mōnstrīs!
Cadme, quid hoc? ubi pēs, ubi sunt umerīque manūsque
et color et faciēs et, dum loquor, omnia? cūr nōn
mē quoque, caelestēs, in eandem vertitis anguem?'
dīxerat, ille suae lambēbat conjugis ōra
inque sinūs cārōs, velutī cognōsceret, ībat
et dabat amplexūs adsuētaque colla petēbat.
quisquis adest (aderant comitēs), terrētur; at illa
lūbrica permulcet cristātī colla dracōnis,
et subitō duo sunt jūnctōque volūmine serpunt,
dōnec in adpositī nemoris subiēre latebrās,
nunc quoque nec fugiunt hominem nec vulnere laedunt
quidque prius fuerint, placidī meminēre dracōnēs.
Sed tamen ambōbus versae sōlācia fōrmae
magna nepōs dederat, quem dēbellāta colēbat
India, quem positīs celebrābat Achāia templīs;
sōlus Abantiadēs ab orīgine crētus eādem
Ācrisius superest, quī moenibus arceat urbis
Argolicae contrāque deum ferat arma genusque
nōn putet esse Jovis: neque enim Jovis esse putābat
Persea, quem pluviō Danaē concēperat aurō.
mox tamen Ācrisium (tanta est praesentia vērī)
tam violāsse deum quam nōn agnōsse nepōtem
paenitet: inpositus jam caelō est alter, at alter
vīpereī referēns spolium memorābile mōnstrī
āera carpēbat tenerum strīdentibus ālīs,
cumque super Libycās victor pendēret harēnās,
Gorgoneī capitis guttae cecidēre cruentae;
quās humus exceptās variōs animāvit in anguēs,
unde frequēns illa est īnfēstaque terra colubrīs.
Inde per inmēnsum ventīs discordibus āctus
nunc hūc, nunc illūc exemplō nūbis aquōsae
fertur et ex altō sēductās aequore longē
dēspectat terrās tōtumque supervolat orbem.
ter gelidās Arctōs, ter Cancrī bracchia vīdit,
saepe sub occāsūs, saepe est ablātus in ortūs,
jamque cadente diē, veritus sē crēdere noctī,
cōnstitit Hesperiō, rēgnīs Atlantis, in orbe
exiguamque petit requiem, dum Lūcifer ignēs
ēvocet Aurōrae, currūs Aurōra diurnōs.
hic hominum cūnctīs ingentī corpore praestāns
Īapetīonidēs Atlās fuit: ultima tellūs
rēge sub hōc et pontus erat, quī Sōlis anhēlīs
aequora subdit equīs et fessōs excipit axēs.
mīlle gregēs illī totidemque armenta per herbās
errābant, et humum vīcīnia nūlla premēbant;
arboreae frondēs aurō radiante nitentēs
ex aurō rāmōs, ex aurō pōma tegēbant.
'hospes' ait Perseus illī, 'seu glōria tangit
tē generis magnī, generis mihi Juppiter auctor;
sīve es mīrātor rērum, mīrābere nostrās;
hospitium requiemque petō.' memor ille vetustae
sortis erat; Themis hanc dederat Parnāsia sortem:
'tempus, Atlās, veniet, tua quō spoliābitur aurō
arbor, et hunc praedae titulum Jove nātus habēbit.'
id metuēns solidīs pōmāria clauserat Atlās
moenibus et vastō dederat servanda dracōnī
arcēbatque suīs externōs fīnibus omnēs.
huic quoque 'vāde procul, nē longē glōria rērum,
quam mentīris' ait, 'longē tibi Juppiter absit!'
vimque minīs addit manibusque expellere temptat
cūnctantem et placidīs miscentem fortia dictīs.
vīribus īnferior (quis enim pār esset Atlantis
vīribus?) 'at, quoniam parvī tibi grātia nostra est,
accipe mūnus!' ait laevāque ā parte Medūsae
ipse retrō versus squālentia prōtulit ōra.
quantus erat, mōns factus Atlās: nam barba comaeque
in silvās abeunt, juga sunt umerīque manūsque,
quod caput ante fuit, summō est in monte cacūmen,
ossa lapis fīunt; tum partēs altus in omnēs
crēvit in inmēnsum (sīc, dī, statuistis) et omne
cum tot sīderibus caelum requiēvit in illō.
Clauserat Hippotadēs Aetnaeō carcere ventōs,
admonitorque operum caelō clārissimus altō
Lūcifer ortus erat: pennīs ligat ille resūmptīs
parte ab utrāque pedēs tēlōque accingitur uncō
et liquidum mōtīs tālāribus āera findit.
gentibus innumerīs circumque īnfrāque relictīs
Aethiopum populōs Cēphēaque cōnspicit arva.
illīc inmeritam māternae pendere linguae
Andromedān poenās injūstus jusserat Ammōn;
quam simul ad dūrās religātam bracchia cautēs
vīdit Abantiadēs, nisi quod levis aura capillōs
mōverat et tepidō mānābant lūmina flētū,
marmoreum ratus esset opus; trahit īnscius ignēs
et stupet et vīsae correptus imāgine fōrmae
paene suās quatere est oblītus in āere pennās.
ut stetit, 'ō' dīxit 'nōn istīs digna catēnīs,
sed quibus inter sē cupidī junguntur amantēs,
pande requīrentī nōmen terraeque tuumque,
et cūr vincla gerās.' prīmō silet illa nec audet
adpellāre virum virgō, manibusque modestōs
cēlāsset vultūs, sī nōn religāta fuisset;
lūmina, quod potuit, lacrimīs inplēvit obortīs.
saepius īnstantī, sua nē dēlicta fatērī
nōlle vidērētur, nōmen terraeque suumque,
quantaque māternae fuerit fīdūcia fōrmae,
indicat, et nōndum memorātīs omnibus unda
īnsonuit, veniēnsque inmēnsō bēlua pontō
inminet et lātum sub pectore possidet aequor.
conclāmat virgō: genitor lūgubris et ūnā
māter adest, ambō miserī, sed jūstius illa,
nec sēcum auxilium, sed dignōs tempore flētūs
plangōremque ferunt vīnctōque in corpore adhaerent,
cum sīc hospes ait 'lacrimārum longa manēre
tempora vōs poterunt, ad opem brevis hōra ferendam est.
hanc ego sī peterem Perseus Jove nātus et illā,
quam clausam inplēvit fēcundō Juppiter aurō,
Gorgonis anguicomae Perseus superātor et ālīs
aetheriās ausūs jactātīs īre per aurās,
praeferrer cūnctīs certē gener; addere tantīs
dōtibus et meritum, faveant modo nūmina, temptō:
ut mea sit servāta meā virtūte, pacīscor.'
accipiunt lēgem (quis enim dubitāret?) et ōrant
prōmittuntque super rēgnum dōtāle parentēs.
Ecce, velut nāvis praefīxō concita rōstrō
sulcat aquās juvenum sūdantibus ācta lacertīs,
sīc fera dīmōtīs inpulsū pectoris undīs;
tantum aberat scopulīs, quantum Baleārica tortō
funda potest plumbō mediī trānsmittere caelī,
cum subitō juvenis pedibus tellūre repulsā
arduus in nūbēs abiit: ut in aequore summō
umbra virī vīsa est, vīsam fera saevit in umbram,
utque Jovis praepes, vacuō cum vīdit in arvō
praebentem Phoebō līventia terga dracōnem,
occupat āversum, neu saeva retorqueat ōra,
squāmigerīs avidōs fīgit cervīcibus unguēs,
sīc celerī missus praeceps per ināne volātū
terga ferae pressit dextrōque frementis in armō
Īnachidēs ferrum curvō tenus abdidit hāmō.
vulnere laesa gravī modo sē sublīmis in aurās
attollit, modo subdit aquīs, modo mōre ferōcis
versat aprī, quem turba canum circumsona terret.
ille avidōs morsūs vēlōcibus effugit ālīs
quāque patet, nunc terga cavīs super obsita conchīs,
nunc laterum costās, nunc quā tenuissima cauda
dēsinit in piscem, falcātō verberat ēnse;
bēlua pūniceō mixtōs cum sanguine flūctūs
ōre vomit: maduēre gravēs adspergine pennae.
nec bibulīs ultrā Perseus tālāribus ausus
crēdere cōnspexit scopulum, quī vertice summō
stantibus exstat aquīs, operītur ab aequore mōtō.
nīxus eō rūpisque tenēns juga prīma sinistrā
ter quater exēgit repetīta per īlia ferrum.
lītora cum plausū clāmor superāsque deōrum
inplēvēre domōs: gaudent generumque salūtant
auxiliumque domūs servātōremque fatentur
Cassiopē Cēpheusque pater; resolūta catēnīs
incēdit virgō, pretiumque et causa labōris.
ipse manūs haustā victrīcēs abluit undā,
anguiferumque caput dūrā nē laedat harēnā,
mollit humum foliīs nātāsque sub aequore virgās
sternit et inpōnit Phorcȳnidos ōra Medūsae.
virga recēns bibulāque etiamnum vīva medullā
vim rapuit mōnstrī tāctūque indūruit hujus
percēpitque novum rāmīs et fronde rigōrem.
at pelagī nymphae factum mīrābile temptant
plūribus in virgīs et idem contingere gaudent
sēminaque ex illīs iterant jactāta per undās:
nunc quoque cūraliīs eadem nātūra remānsit,
dūritiam tāctō capiant ut ab āere quodque
vīmen in aequore erat, fīat super aequora saxum.
Dīs tribus ille focōs totidem dē caespite pōnit,
laevum Mercuriō, dextrum tibi, bellica virgō,
āra Jovis media est; mactātur vacca Minervae,
ālipedī vitulus, taurus tibi, summe deōrum.
prōtinus Andromedān et tantī praemia factī
indōtāta rapit; taedās Hymenaeus Amorque
praecutiunt; largīs satiantur odōribus ignēs,
sertaque dēpendent tēctīs et ubīque lyraeque
tībiaque et cantūs, animī fēlīcia laetī
argūmenta, sonant; reserātīs aurea valvīs
ātria tōta patent, pulchrōque īnstrūcta parātū
Cēphēnī procerēs ineunt convīvia rēgis.
Postquam epulīs fūnctī generōsī mūnere Bacchī
diffūdēre animōs, cultūsque genusque locōrum
quaerit Lyncīdēs mōrēsque animumque virōrum;
quī simul ēdocuit, 'nunc, ō fortissime,' dīxit
'fāre, precor, Perseu, quantā virtūte quibusque
artibus abstulerīs crīnīta dracōnibus ōra!'
nārrat Agēnoridēs gelidō sub Atlante jacentem
esse locum solidae tūtum mūnīmine mōlis;
cujus in introitū geminās habitāsse sorōrēs
Phorcidas ūnīus partītās lūminis ūsum;
id sē sollertī fūrtim, dum trāditur, āstū
suppositā cēpisse manū perque abdita longē
dēviaque et silvīs horrentia saxa fragōsīs
Gorgoneās tetigisse domōs passimque per agrōs
perque viās vīdisse hominum simulācra ferārumque
in silicem ex ipsīs vīsā conversa Medūsā.
sē tamen horrendae clipeī, quem laeva gerēbat,
aere repercussō fōrmam adspexisse Medūsae,
dumque gravis somnus colubrāsque ipsamque tenēbat,
ēripuisse caput collō; pennīsque fugācem
Pēgason et frātrem mātris dē sanguine nātōs.
Addidit et longī nōn falsa perīcula cursūs,
quae freta, quās terrās sub sē vīdisset ab altō
et quae jactātīs tetigisset sīdera pennīs;
ante exspectātum tacuit tamen. excipit ūnus
ex numerō procerum quaerēns, cūr sōla sorōrum
gesserit alternīs inmixtōs crīnibus anguēs.
hospes ait: 'quoniam scītāris digna relātū,
accipe quaesītī causam. clārissima fōrmā
multōrumque fuit spēs invidiōsa procōrum
illa, nec in tōtā cōnspectior ūlla capillīs
pars fuit: invēnī, quī sē vīdisse referret.
hanc pelagī rēctor templō vitiāsse Minervae
dīcitur: āversa est et castōs aegide vultūs
nāta Jovis tēxit, nēve hoc inpūne fuisset,
Gorgoneum crīnem turpēs mūtāvit in hydrōs.
nunc quoque, ut attonitōs formīdine terreat hostēs,
pectore in adversō, quōs fēcit, sustinet anguēs.'

Reader settings

Side Panel

Text SizeRelative to your text size
85%

Textual Aids

Touch Navigation