Inde per inmēnsum croceō vēlātus amictū
aethera dīgreditur Ciconumque Hymenaeus ad ōrās
tendit et Orphēā nēquīquam vōce vocātur.
adfuit ille quidem, sed nec sollemnia verba
nec laetōs vultūs nec fēlīx attulit ōmen.
fax quoque, quam tenuit, lacrimōsō strīdula fūmō
usque fuit nūllōsque invēnit mōtibus ignēs.
exitus auspiciō gravior: nam nūpta per herbās
dum nova nāiadum turbā comitāta vagātur,
occidit in tālum serpentis dente receptō.
quam satis ad superās postquam Rhodopēius aurās
dēflēvit vātēs, nē nōn temptāret et umbrās,
ad Styga Taenariā est ausus dēscendere portā
perque levēs populōs simulācraque fūncta sepulcrō
Persephonēn adiit inamoenaque rēgna tenentem
umbrārum dominum pulsīsque ad carmina nervīs
sīc ait: 'ō positī sub terrā nūmina mundī,
in quem reccidimus, quicquid mortāle creāmur,
sī licet et falsī positīs ambāgibus ōris
vēra loquī sinitis, nōn hūc, ut opāca vidērem
Tartara, dēscendī, nec utī villōsa colubrīs
terna Medūsaeī vincīrem guttura mōnstrī:
causa viae est conjūnx, in quam calcāta venēnum
vīpera diffūdit crēscentēsque abstulit annōs.
posse patī voluī nec mē temptāsse negābō:
vīcit Amor. superā deus hic bene nōtus in ōrā est;
an sit et hīc, dubitō: sed et hīc tamen auguror esse,
fāmaque sī veteris nōn est mentīta rapīnae,
vōs quoque jūnxit Amor. per ego haec loca plēna timōris,
per Chaos hoc ingēns vastīque silentia rēgnī,
Eurydicēs, ōrō, properāta retexite fāta.
omnia dēbēmur vōbīs, paulumque morātī
sērius aut citius sēdem properāmus ad ūnam.
tendimus hūc omnēs, haec est domus ultima, vōsque
hūmānī generis longissima rēgna tenētis.
haec quoque, cum jūstōs mātūra perēgerit annōs,
jūris erit vestrī: prō mūnere poscimus ūsum;
quodsī fāta negant veniam prō conjuge, certum est
nōlle redīre mihī: lētō gaudēte duōrum.'
Tālia dīcentem nervōsque ad verba moventem
exsanguēs flēbant animae; nec Tantalus undam
captāvit refugam, stupuitque Ixīonis orbis,
nec carpsēre jecur volucrēs, urnīsque vacārunt
Bēlides, inque tuō sēdistī, Sīsyphe, saxō.
tunc prīmum lacrimīs victārum carmine fāma est
Eumenidum maduisse genās, nec rēgia conjūnx
sustinet ōrantī nec, quī regit īma, negāre,
Eurydicēnque vocant: umbrās erat illa recentēs
inter et incessit passū dē vulnere tardō.
hanc simul et lēgem Rhodopēius accipit hērōs,
nē flectat retrō sua lūmina, dōnec Avernās
exierit vallēs; aut inrita dōna futūra.
carpitur adclīvis per mūta silentia trāmes,
arduus, obscūrus, cālīgine dēnsus opācā,
nec procul āfuerunt tellūris margine summae:
hīc, nē dēficeret, metuēns avidusque videndī
flexit amāns oculōs, et prōtinus illa relāpsa est,
bracchiaque intendēns prēndīque et prēndere certāns
nīl nisi cēdentēs īnfēlīx arripit aurās.
jamque iterum moriēns nōn est dē conjuge quicquam
questa suō (quid enim nisi sē quererētur amātam?)
suprēmumque 'valē,' quod jam vix auribus ille
acciperet, dīxit revolūtaque rūrsus eōdem est.
Nōn aliter stupuit geminā nece conjugis Orpheus,
quam tria quī timidus, mediō portante catēnās,
colla canis vīdit, quem nōn pavor ante relīquit,
quam nātūra prior saxō per corpus obortō,
quīque in sē crīmen trāxit voluitque vidērī
Ōlenos esse nocēns, tūque, ō cōnfīsa figūrae,
īnfēlīx Lēthaea, tuae, jūnctissima quondam
pectora, nunc lapidēs, quōs ūmida sustinet Īdē.
ōrantem frūstrāque iterum trānsīre volentem
portitor arcuerat: septem tamen ille diēbus
squālidus in rīpā Cereris sine mūnere sēdit;
cūra dolorque animī lacrimaeque alimenta fuēre.
esse deōs Erebī crūdēlēs questus, in altam
sē recipit Rhodopēn pulsumque aquilōnibus Haemum.
Tertius aequoreīs inclūsum Piscibus annum
fīnierat Tītān, omnemque refūgerat Orpheus
fēmineam Venerem, seu quod male cesserat illī,
sīve fidem dederat; multās tamen ārdor habēbat
jungere sē vātī, multae doluēre repulsae.
ille etiam Thrācum populīs fuit auctor amōrem
in tenerōs trānsferre marēs citrāque juventam
aetātis breve vēr et prīmōs carpere flōrēs.
Collis erat collemque super plānissima campī
ārea, quam viridem faciēbant grāminis herbae:
umbra locō dēerat; quā postquam parte resēdit
dīs genitus vātēs et fīla sonantia mōvit,
umbra locō vēnit: nōn Chāonis āfuit arbor,
nōn nemus Hēliadum, nōn frondibus aesculus altīs,
nec tiliae mollēs, nec fāgus et innuba laurus,
et corylī fragilēs et fraxinus ūtilis hastīs
ēnōdisque abiēs curvātaque glandibus īlex
et platanus geniālis acerque colōribus inpār
amnicolaeque simul salicēs et aquātica lōtos
perpetuōque virēns buxum tenuēsque myrīcae
et bicolor myrtūs et bācīs caerula tīnus.
vōs quoque, flexipedēs hederae, vēnistis et ūnā
pampineae vītēs et amictae vītibus ulmī
ornīque et piceae pōmōque onerāta rubentī
arbutus et lentae, victōris praemia, palmae
et succīncta comās hirsūtaque vertice pīnus,
grāta deum mātrī, siquidem Cybelēius Attis
exuit hāc hominem truncōque indūruit illō.
Adfuit huic turbae mētās imitāta cupressus,
nunc arbor, puer ante deō dīlēctus ab illō,
quī citharam nervīs et nervīs temperat arcum.
namque sacer nymphīs Carthaea tenentibus arva
ingēns cervus erat, lātēque patentibus altās
ipse suō capitī praebēbat cornibus umbrās.
cornua fulgēbant aurō, dēmissaque in armōs
pendēbant teretī gemmāta monīlia collō.
bulla super frontem parvīs argentea lōrīs
vīncta movēbātur; parilēsque ex aere nitēbant
auribus ē geminīs circum cava tempora bācae;
isque metū vacuus nātūrālīque pavōre
dēpositō celebrāre domōs mulcendaque colla
quamlibet ignōtīs manibus praebēre solēbat.
sed tamen ante aliōs, Cēae pulcherrime gentis,
grātus erat, Cyparisse, tibī: tū pābula cervum
ad nova, tū liquidī dūcēbās fontis ad undam,
tū modo texēbās variōs per cornua flōrēs,
nunc eques in tergō residēns hūc laetus et illūc
mollia purpureīs frēnābās ōra capistrīs.
Aestus erat mediusque diēs, sōlisque vapōre
concava lītoreī fervēbant bracchia Cancrī:
fessus in herbōsā posuit sua corpora terrā
cervus et arboreā frīgus dūcēbat ab umbrā.
hunc puer inprūdēns jaculō Cyparissus acūtō
fīxit et, ut saevō morientem vulnere vīdit,
velle morī statuit, quae nōn sōlācia Phoebus
dīxit et, ut leviter prō māteriāque dolēret,
admonuit. gemit ille tamen mūnusque suprēmum
hoc petit ā superīs, ut tempore lūgeat omnī.
jamque per inmēnsōs ēgestō sanguine flētūs
in viridem vertī coepērunt membra colōrem,
et, modo quī niveā pendēbant fronte capillī,
horrida caesariēs fierī sūmptōque rigōre
sīdereum gracilī spectāre cacūmine caelum.
ingemuit trīstisque deus 'lūgēbere nōbīs
lūgēbisque aliōs aderisque dolentibus' inquit.
Tāle nemus vātēs attrāxerat inque ferārum
conciliō, medius turbae, volucrumque sedēbat.
ut satis inpulsās temptāvit pollice chordās
et sēnsit variōs, quamvīs dīversa sonārent,
concordāre modōs, hōc vōcem carmine mōvit:
'ab Jove, Mūsa parēns, (cēdunt Jovis omnia rēgnō)
carmina nostra movē! Jovis est mihi saepe potestās
dicta prius: cecinī plēctrō graviōre Gigantās
sparsaque Phlegraeīs victrīcia fulmina campīs.
nunc opus est leviōre lyrā, puerōsque canāmus
dīlēctōs superīs inconcessīsque puellās
ignibus attonitās meruisse libīdine poenam.
'Rēx superum Phrygiī quondam Ganymēdis amōre
ārsit, et inventum est aliquid, quod Juppiter esse,
quam quod erat, māllet. nūllā tamen ālite vertī
dignātur, nisi quae posset sua fulmina ferre.
nec mora, percussō mendācibus āere pennīs
abripit Īliadēn; quī nunc quoque pōcula miscet
invītāque Jovī nectar Jūnōne ministrat.
'Tē quoque, Amȳclīdē, posuisset in aethere Phoebus,
trīstia sī spatium pōnendī fāta dedissent.
quā licet, aeternus tamen es, quotiēnsque repellit
vēr hiemem, Piscīque Ariēs succēdit aquōsō,
tū totiēns oreris viridīque in caespite flōrēs.
tē meus ante omnēs genitor dīlēxit, et orbe
in mediō positī caruērunt praeside Delphī,
dum deus Eurōtān inmūnītamque frequentat
Spartēn, nec citharae nec sunt in honōre sagittae:
inmemor ipse suī nōn rētia ferre recūsat,
nōn tenuisse canēs, nōn per juga montis inīquī
īre comes, longāque alit adsuētūdine flammās.
jamque ferē medius Tītān venientis et actae
noctis erat spatiōque parī distābat utrimque,
corpora veste levant et sūcō pinguis olīvī
splendēscunt lātīque ineunt certāmina discī.
quem prius āeriās lībrātum Phoebus in aurās
mīsit et oppositās disjēcit pondere nūbēs;
reccidit in solidam longō post tempore terram
pondus et exhibuit jūnctam cum vīribus artem.
prōtinus inprūdēns āctusque cupīdine lūsūs
tollere Taenaridēs orbem properābat, at illum
dūra repercussō subjēcit verbere tellūs
in vultūs, Hyacinthe, tuōs. expalluit aequē
quam puer ipse deus conlāpsōsque excipit artūs,
et modo tē refovet, modo trīstia vulnera siccat,
nunc animam admōtīs fugientem sustinet herbīs.
nīl prōsunt artēs: erat inmedicābile vulnus.
ut, sīquis violās riguōve papāvera in hortō
līliaque īnfringat fulvīs horrentia linguīs,
marcida dēmittant subitō caput illa gravātum
nec sē sustineant spectentque cacūmine terram:
sīc vultus moriēns jacet et dēfecta vigōre
ipsa sibi est onerī cervīx umerōque recumbit.
"lāberis, Oebalidē, prīmā fraudāte juventā,"
Phoebus ait "videōque tuum, mea crīmina, vulnus.
tū dolor es facinusque meum: mea dextera lētō
īnscrībenda tuō est. ego sum tibi fūneris auctor.
quae mea culpa tamen, nisi sī lūsisse vocārī
culpa potest, nisi culpa potest et amāsse vocārī?
atque utinam tēcumque morī vītamque licēret
reddere! quod quoniam fātālī lēge tenēmur,
semper eris mēcum memorīque haerēbis in ōre.
tē lyra pulsa manū, tē carmina nostra sonābunt,
flōsque novus scrīptō gemitūs imitābere nostrōs.
tempus et illud erit, quō sē fortissimus hērōs
addat in hunc flōrem foliōque legātur eōdem."
tālia dum vērō memorantur Apollinis ōre,
ecce cruor, quī fūsus humō signāverat herbās,
dēsinit esse cruor, Tyriōque nitentior ostrō
flōs oritur fōrmamque capit, quam līlia, sī nōn
purpureus color hīs, argenteus esset in illīs.
nōn satis hoc Phoebō est (is enim fuit auctor honōris):
ipse suōs gemitūs foliīs īnscrībit, et AI AI
flōs habet īnscrīptum, fūnestaque littera ducta est.
nec genuisse pudet Spartēn Hyacinthon: honorque
dūrat in hoc aevī, celebrandaque mōre priōrum
annua praelātā redeunt Hyacinthia pompā.
'At sī forte rogēs fēcundam Amathūnta metallīs,
an genuisse velit Prōpoetidas, abnuat aequē
atque illōs, geminō quondam quibus aspera cornū
frōns erat, unde etiam nōmen trāxēre Cerastae.
ante forēs hōrum stābat Jovis Hospitis āra;
ignārus sceleris quam sīquis sanguine tīnctam
advena vīdisset, mactātōs crēderet illīc
lactantēs vitulōs Amathūsiacāsque bidentēs:
hospes erat caesus! sacrīs offēnsa nefandīs
ipsa suās urbēs Ophiūsiaque arva parābat
dēserere alma Venus. "sed quid loca grāta, quid urbēs
peccāvēre meae? quod" dīxit "crīmen in illīs?
exiliō poenam potius gēns inpia pendat
vel nece vel sīquid medium est mortisque fugaeque.
idque quid esse potest, nisi versae poena figūrae?"
dum dubitat, quō mūtet eōs, ad cornua vultum
flexit et admonita est haec illīs posse relinquī
grandiaque in torvōs trānsfōrmat membra juvencōs.
'Sunt tamen obscēnae Venerem Propoētides ausae
esse negāre deam; prō quō sua nūminis īrā
corpora cum fāmā prīmae vulgāsse feruntur,
utque pudor cessit, sanguisque indūruit ōris,
in rigidum parvō silicem discrīmine versae.
'Quās quia Pygmaliōn aevum per crīmen agentēs
vīderat, offēnsus vitiīs, quae plūrima mentī
fēmineae nātūra dedit, sine conjuge caelebs
vīvēbat thalamīque diū cōnsorte carēbat.
intereā niveum mīrā fēlīciter arte
sculpsit ebur fōrmamque dedit, quā fēmina nāscī
nūlla potest, operisque suī concēpit amōrem.
virginis est vērae faciēs, quam vīvere crēdās,
et, sī nōn obstet reverentia, velle movērī:
ars adeō latet arte suā. mīrātur et haurit
pectore Pygmaliōn simulātī corporis ignēs.
saepe manūs operī temptantēs admovet, an sit
corpus an illud ebur, nec adhūc ebur esse fatētur.
ōscula dat reddīque putat loquiturque tenetque
et crēdit tāctīs digitōs īnsīdere membrīs
et metuit, pressōs veniat nē līvor in artūs,
et modo blanditiās adhibet, modo grāta puellīs
mūnera fert illī conchās teretēsque lapillōs
et parvās volucrēs et flōrēs mīlle colōrum
līliaque pictāsque pilās et ab arbore lāpsās
Hēliadum lacrimās; ōrnat quoque vestibus artūs,
dat digitīs gemmās, dat longa monīlia collō,
aure levēs bācae, redimīcula pectore pendent:
cūncta decent; nec nūda minus fōrmōsa vidētur.
conlocat hanc strātīs conchā Sīdōnide tīnctīs
adpellatque torī sociam adclīnātaque colla
mollibus in plūmīs, tamquam sēnsūra, repōnit.
'Fēsta diēs Veneris tōtā celeberrima Cyprō
vēnerat, et pandīs inductae cornibus aurum
conciderant ictae niveā cervīce juvencae,
tūraque fūmābant, cum mūnere fūnctus ad ārās
cōnstitit et timidē "sī, dī, dare cūncta potestis,
sit conjūnx, optō," nōn ausus "eburnea virgō"
dīcere, Pygmaliōn "similis mea" dīxit "eburnae."
sēnsit, ut ipsa suīs aderat Venus aurea fēstīs,
vōta quid illa velint et, amīcī nūminis ōmen,
flamma ter accēnsa est apicemque per āera dūxit.
ut rediit, simulācra suae petit ille puellae
incumbēnsque torō dedit ōscula: vīsa tepēre est;
admovet ōs iterum, manibus quoque pectora temptat:
temptātum mollēscit ebur positōque rigōre
subsīdit digitīs cēditque, ut Hymettia sōle
cēra remollēscit tractātaque pollice multās
flectitur in faciēs ipsōque fit ūtilis ūsū.
dum stupet et dubiē gaudet fallīque verētur,
rūrsus amāns rūrsusque manū sua vōta retractat.
corpus erat! saliunt temptātae pollice vēnae.
tum vērō Paphius plēnissima concipit hērōs
verba, quibus Venerī grātēs agat, ōraque tandem
ōre suō nōn falsa premit, dataque ōscula virgō
sēnsit et ērubuit timidumque ad lūmina lūmen
attollēns pariter cum caelō vīdit amantem.
conjugiō, quod fēcit, adest dea, jamque coāctīs
cornibus in plēnum noviēns lūnāribus orbem
illa Paphon genuit, dē quā tenet īnsula nōmen.
'Ēditus hāc ille est, quī sī sine prōle fuisset,
inter fēlīcēs Cinyrās potuisset habērī.
dīra canam; procul hinc nātae, procul este parentēs
aut, mea sī vestrās mulcēbunt carmina mentēs,
dēsit in hāc mihi parte fidēs, nec crēdite factum,
vel, sī crēdētis, factī quoque crēdite poenam.
sī tamen admissum sinit hoc nātūra vidērī,
[gentibus Ismariīs et nostrō grātulor orbī,]
grātulor huic terrae, quod abest regiōnibus illīs,
quae tantum genuēre nefās: sit dīves amōmō
cinnamaque costumque suum sūdātaque lignō
tūra ferat flōrēsque aliōs Panchāia tellūs,
dum ferat et murram: tantī nova nōn fuit arbor.
ipse negat nocuisse tibī sua tēla Cupīdō,
Myrrha, facēsque suās ā crīmine vindicat istō;
stīpite tē Stygiō tumidīsque adflāvit echidnīs
ē tribus ūna soror: scelus est ōdisse parentem,
hic amor est odiō majus scelus. undique lectī
tē cupiunt procerēs, tōtōque Oriente juventus
ad thalamī certāmen adest: ex omnibus ūnum
ēlige, Myrrha, virum, dum nē sit in omnibus ūnus.
illa quidem sentit foedōque repugnat amōrī
et sēcum "quō mente feror? quid mōlior?" inquit
"dī, precor, et pietās sacrātaque jūra parentum,
hoc prohibēte nefās scelerīque resistite nostrō,
sī tamen hoc scelus est. sed enim damnāre negātur
hanc Venerem pietās: coeuntque animālia nūllō
cētera dīlēctū, nec habētur turpe juvencae
ferre patrem tergō, fit equō sua fīlia conjūnx,
quāsque creāvit init pecudēs caper, ipsaque, cujus
sēmine concepta est, ex illō concipit āles.
fēlīcēs, quibus ista licent! hūmāna malignās
cūra dedit lēgēs, et quod nātūra remittit,
invida jūra negant. gentēs tamen esse feruntur,
in quibus et nātō genetrīx et nāta parentī
jungitur, et pietās geminātō crēscit amōre.
mē miseram, quod nōn nāscī mihi contigit illīc,
fortūnāque locī laedor! quid in ista revolvor?
spēs interdictae, discēdite! dignus amārī
ille, sed ut pater, est. ergō, sī fīlia magnī
nōn essem Cinyrae, Cinyrae concumbere possem:
nunc, quia jam meus est, nōn est meus, ipsaque damnō
est mihi proximitās: aliēna potentior essem.
īre libet procul hinc patriaeque relinquere fīnēs,
dum scelus effugiam; retinet malus ārdor euntem,
ut praesēns spectem Cinyrān tangamque loquarque
ōsculaque admoveam, sī nīl concēditur ultrā.
ultrā autem spērāre aliquid potes, inpia virgō?
et quot cōnfundās et jūra et nōmina, sentīs?
tūne eris et mātris paelex et adultera patris?
tūne soror nātī genetrīxque vocābere frātris?
nec metuēs ātrō crīnītās angue sorōrēs,
quās facibus saevīs oculōs atque ōra petentēs
noxia corda vident? at tū, dum corpore nōn es
passa nefās, animō nē concipe nēve potentis
concubitū vetitō nātūrae pollue foedus!
velle putā: rēs ipsa vetat; pius ille memorque est
mōris et ō vellem similis furor esset in illō!"
'Dīxerat, at Cinyrās, quem cōpia digna procōrum,
quid faciat, dubitāre facit, scītātur ab ipsā,
nōminibus dictīs, cujus velit esse marītī;
illa silet prīmō patriīsque in vultibus haerēns
aestuat et tepidō suffundit lūmina rōre.
virgineī Cinyrās haec crēdēns esse timōris,
flēre vetat siccatque genās atque ōscula jungit;
Myrrha datīs nimium gaudet cōnsultaque, quālem
optet habēre virum, "similem tibi" dīxit; at ille
nōn intellēctam vōcem conlaudat et "ēsto
tam pia semper" ait. pietātis nōmine dictō
dēmīsit vultūs sceleris sibi cōnscia virgō.
'Noctis erat medium, cūrāsque et corpora somnus
solverat; at virgō Cinyrēia pervigil ignī
carpitur indomitō furiōsaque vōta retractat
et modo dēspērat, modo vult temptāre, pudetque
et cupit, et, quid agat, nōn invenit, utque secūrī
saucia trabs ingēns, ubi plāga novissima restat,
quō cadat, in dubiō est omnīque ā parte timētur,
sīc animus variō labefactus vulnere nūtat
hūc levis atque illūc mōmentaque sūmit utrōque,
nec modus aut requiēs, nisi mors, reperītur amōris.
mors placet. ērigitur laqueōque innectere faucēs
dēstinat et zōnā summō dē poste revīnctā
"cāre, valē, Cinyrā, causam tē intellege mortis!"
dīxit et aptābat pallentī vincula collō.
'Murmura verbōrum fīdās nūtrīcis ad aurēs
pervēnisse ferunt līmen servantis alumnae.
surgit anus reseratque forēs mortisque parātae
īnstrūmenta vidēns spatiō conclāmat eōdem
sēque ferit scinditque sinūs ēreptaque collō
vincula dīlaniat; tum dēnique flēre vacāvit,
tum dare conplexus laqueīque requīrere causam.
mūta silet virgō terramque inmōta tuētur
et dēprēnsa dolet tardae cōnāmina mortis.
īnstat anus cānōsque suōs et inānia nūdāns
ūbera per cūnās alimentaque prīma precātur,
ut sibi committat, quicquid dolet. illa rogantem
āversāta gemit; certa est exquīrere nūtrīx
nec sōlam spondēre fidem. "dīc" inquit "opemque
mē sine ferre tibī: nōn est mea pigra senectūs.
seu furor est, habeō, quae carmine sānet et herbīs;
sīve aliquis nocuit, magicō lūstrābere rītū;
īra deum sīve est, sacrīs plācābilis īra.
quid rear ulterius? certē fortūna domusque
sospes et in cursū est: vīvunt genetrīxque paterque."
Myrrha patre audītō suspīria dūxit ab īmō
pectore; nec nūtrīx etiamnum concipit ūllum
mente nefās aliquemque tamen praesentit amōrem;
prōpositīque tenāx, quodcumque est, ōrat, ut ipsī
indicet, et gremiō lacrimantem tollit anīlī
atque ita conplectēns īnfirmīs membra lacertīs
"sēnsimus," inquit "amās! et in hōc mea (pōne timōrem)
sēdulitās erit apta tibī, nec sentiet umquam
hoc pater." exiluit gremiō furibunda torumque
ōre premēns "discēde, precor, miserōque pudōrī
parce!" ait; īnstantī "discēde, aut dēsine" dīxit
"quaerere, quid doleam! scelus est, quod scīre labōrās."
horret anus tremulāsque manūs annīsque metūque
tendit et ante pedēs supplex prōcumbit alumnae
et modo blandītur, modo, sī nōn cōnscia fīat,
terret et indicium laqueī coeptaeque minātur
mortis et officium commissō spondet amōrī.
extulit illa caput lacrimīsque inplēvit obortīs
pectora nūtrīcis cōnātaque saepe fatērī
saepe tenet vōcem pudibundaque vestibus ōra
tēxit et "ō" dīxit "fēlīcem conjuge mātrem!"
hāctenus, et gemuit. gelidus nūtrīcis in artūs
ossaque (sēnsit enim) penetrat tremor, albaque tōtō
vertice cānitiēs rigidīs stetit hirta capillīs,
multaque, ut excuteret dīrōs, sī posset, amōrēs,
addidit. at virgō scit sē nōn falsa monērī;
certa morī tamen est, sī nōn potiātur amōre.
"vīve," ait haec, "potiēre tuō" et, nōn ausa "parente"
dīcere, conticuit prōmissaque nūmine firmat.
'Fēsta piae Cereris celebrābant annua mātrēs
illa, quibus niveā vēlātae corpora veste
prīmitiās frūgum dant spīcea serta suārum
perque novem noctēs venerem tāctūsque virīlēs
in vetitīs numerant: turbā Cenchrēis in illā
rēgis adest conjūnx arcānaque sacra frequentat.
ergō lēgitimā vacuus dum conjuge lēctus,
nacta gravem vīnō Cinyrān male sēdula nūtrīx,
nōmine mentītō vērōs expōnit amōrēs
et faciem laudat; quaesītīs virginis annīs
"pār" ait "est Myrrhae." quam postquam addūcere jussa est
utque domum rediit, "gaudē, mea" dīxit "alumna:
vīcimus!" īnfēlīx nōn tōtō pectore sentit
laetitiam virgō, praesāgaque pectora maerent,
sed tamen et gaudet: tanta est discordia mentis.
'Tempus erat, quō cūncta silent, interque triōnēs
flexerat oblīquō plaustrum tēmōne Boōtēs:
ad facinus venit illa suum; fugit aurea caelō
lūna, tegunt nigrae latitantia sīdera nūbēs;
nox caret igne suō; prīmus tegis, Īcare, vultūs,
Ērigonēque piō sacrāta parentis amōre.
ter pedis offēnsī signō est revocāta, ter ōmen
fūnereus būbō lētālī carmine fēcit:
it tamen, et tenebrae minuunt noxque ātra pudōrem;
nūtrīcisque manum laevā tenet, altera mōtū
caecum iter explōrat. thalamī jam līmina tangit,
jamque forēs aperit, jam dūcitur intus: at illī
poplite succiduō genua intremuēre, fugitque
et color et sanguis, animusque relinquit euntem.
quōque suō propior scelerī est, magis horret, et ausī
paenitet, et vellet nōn cognita posse revertī.
cūnctantem longaeva manū dēdūcit et altō
admōtam lectō cum trāderet "accipe," dīxit,
"ista tua est, Cinyrā" dēvōtaque corpora jūnxit.
accipit obscēnō genitor sua vīscera lectō
virgineōsque metūs levat hortāturque timentem.
forsitan aetātis quoque nōmine "fīlia" dīxit,
dīxit et illa "pater," scelerī nē nōmina dēsint.
'Plēna patris thalamīs excēdit et inpia dīrō
sēmina fert uterō conceptaque crīmina portat.
postera nox facinus geminat, nec fīnis in illā est,
cum tandem Cinyrās, avidus cognōscere amantem
post tot concubitūs, inlātō lūmine vīdit
et scelus et nātam verbīsque dolōre retentīs
pendentī nitidum vāgīnā dēripit ēnsem;
Myrrha fugit: tenebrīsque et caecae mūnere noctis
intercepta necī est lātōsque vagāta per agrōs
palmiferōs Arabās Panchaeaque rūra relinquit
perque novem errāvit redeuntis cornua lūnae,
cum tandem terrā requiēvit fessa Sabaeā;
vixque uterī portābat onus. tum nescia vōtī
atque inter mortisque metūs et taedia vītae
est tālēs conplexa precēs: "ō sīqua patētis
nūmina cōnfessīs, meruī nec trīste recūsō
supplicium, sed nē violem vīvōsque superstes
mortuaque exstīnctōs, ambōbus pellite rēgnīs
mūtātaeque mihī vītamque necemque negātē!"
nūmen cōnfessīs aliquod patet: ultima certē
vōta suōs habuēre deōs. nam crūra loquentis
terra supervēnit, ruptōsque oblīqua per unguēs
porrigitur rādīx, longī firmāmina truncī,
ossaque rōbur agunt, mediāque manente medullā
sanguis it in sūcōs, in magnōs bracchia rāmōs,
in parvōs digitī, dūrātur cortice pellis.
jamque gravem crēscēns uterum praestrīnxerat arbor
pectoraque obruerat collumque operīre parābat:
nōn tulit illa moram venientīque obvia lignō
subsēdit mersitque suōs in cortice vultūs.
quae quamquam āmīsit veterēs cum corpore sēnsūs,
flet tamen, et tepidae mānant ex arbore guttae.
est honor et lacrimīs, stillātaque rōbore murra
nōmen erīle tenet nūllōque tacēbitur aevō.
'At male conceptus sub rōbore crēverat īnfāns
quaerēbatque viam, quā sē genetrīce relictā
exsereret; mediā gravidus tumet arbore venter.
tendit onus mātrem; neque habent sua verba dolōrēs,
nec Lūcīna potest parientis vōce vocārī.
nītentī tamen est similis curvātaque crēbrōs
dat gemitūs arbor lacrimīsque cadentibus ūmet.
cōnstitit ad rāmōs mītis Lūcīna dolentēs
admōvitque manūs et verba puerpera dīxit:
arbor agit rīmās et fissā cortice vīvum
reddit onus, vāgitque puer; quem mollibus herbīs
nāides inpositum lacrimīs ūnxēre parentis.
laudāret faciem Līvor quoque; quālia namque
corpora nūdōrum tabulā pinguntur Amōrum,
tālis erat, sed, nē faciat discrīmina cultus,
aut huic adde levēs, aut illīs dēme pharetrās.
'Lābitur occultē fallitque volātilis aetās,
et nihil est annīs vēlōcius: ille sorōre
nātus avōque suō, quī conditus arbore nūper,
nūper erat genitus, modo fōrmōsissimus īnfāns,
jam juvenis, jam vir, jam sē fōrmōsior ipsō est,
jam placet et Venerī mātrisque ulcīscitur ignēs.
namque pharetrātus dum dat puer ōscula mātrī,
īnscius exstantī dēstrīnxit harundine pectus;
laesa manū nātum dea reppulit: altius āctum
vulnus erat speciē prīmōque fefellerat ipsam.
capta virī fōrmā nōn jam Cytherēia cūrat
lītora, nōn altō repetit Paphon aequore cīnctam
piscōsamque Cnidon gravidamve Amathūnta metallīs;
abstinet et caelō: caelō praefertur Adōnis.
hunc tenet, huic comes est adsuētaque semper in umbrā
indulgēre sibī fōrmamque augēre colendō
per juga, per silvās dūmōsaque saxa vagātur
fīne genus vestem rītū succīncta Diānae
hortāturque canēs tūtaeque animālia praedae,
aut prōnōs leporēs aut celsum in cornua cervum
aut agitat dammās; ā fortibus abstinet aprīs
raptōrēsque lupōs armātōsque unguibus ursōs
vītat et armentī saturātōs caede leōnēs.
tē quoque, ut hōs timeās, sīquid prōdesse monendō
possit, Adōni, monet, "fortis" que "fugācibus ēsto"
inquit; "in audācēs nōn est audācia tūta.
parce meō, juvenis, temerārius esse perīclō,
nēve ferās, quibus arma dedit nātūra, lacesse,
stet mihi nē magnō tua glōria. nōn movet aetās
nec faciēs nec quae Venerem mōvēre, leōnēs
saetigerōsque suēs oculōsque animōsque ferārum.
fulmen habent ācrēs in aduncīs dentibus aprī,
impetus est fulvīs et vasta leōnibus īra,
invīsumque mihī genus est." quae causa, rogantī
"dīcam," ait "et veteris mōnstrum mīrābere culpae.
sed labor īnsolitus jam mē lassāvit, et, ecce,
opportūna suā blandītur pōpulus umbrā,
datque torum caespes: libet hāc requiēscere tēcum"
(et requiēvit) "humō" pressitque et grāmen et ipsum
inque sinū juvenis positā cervīce reclīnis
sīc ait ac mediīs interserit ōscula verbīs:
'"Forsitan audierīs aliquam certāmine cursūs
vēlōcēs superāsse virōs: nōn fābula rūmor
ille fuit; superābat enim. nec dīcere possēs,
laude pedum fōrmaene bonō praestantior esset.
scītantī deus huic dē conjuge 'conjuge' dīxit
'nīl opus est, Atalanta, tibī: fuge conjugis ūsum.
nec tamen effugiēs tēque ipsā vīva carēbis.'
territa sorte deī per opācās innuba silvās
vīvit et īnstantem turbam violenta procōrum
condiciōne fugat, nec 'sum potiunda, nisi' inquit
'victa prius cursū. pedibus contendite mēcum:
praemia vēlōcī conjūnx thalamīque dabuntur,
mors pretium tardīs: ea lēx certāminis estō.'
illa quidem inmītis, sed (tanta potentia fōrmae est)
vēnit ad hanc lēgem temerāria turba procōrum.
sēderat Hippomenēs cursūs spectātor inīquī
et 'petitur cuiquam per tanta perīcula conjūnx?'
dīxerat ac nimiōs juvenum damnārat amōrēs;
ut faciem et positō corpus vēlāmine vīdit,
quāle meum, vel quāle tuum, sī fēmina fīās,
obstipuit tollēnsque manūs 'ignōscite,' dīxit
'quōs modo culpāvī! nōndum mihi praemia nōta,
quae peterētis, erant.' laudandō concipit ignēs
et, nē quis juvenum currat vēlōcius, optat
invidiāque timet. 'sed cūr certāminis hujus
intemptāta mihī fortūna relinquitur?' inquit
'audentēs deus ipse juvat!' dum tālia sēcum
exigit Hippomenēs, passū volat ālite virgō.
quae quamquam Scythicā nōn sētius īre sagittā
Āoniō vīsa est juvenī, tamen ille decōrem
mīrātur magis: et cursus facit ipse decōrem.
aura refert ablāta citīs tālāria plantīs,
tergaque jactantur crīnēs per eburnea, quaeque
poplitibus suberant pictō genuālia limbō;
inque puellārī corpus candōre rubōrem
trāxerat, haud aliter, quam cum super ātria vēlum
candida purpureum simulātās īnficit umbrās.
dum notat haec hospes, dēcursa novissima mēta est,
et tegitur fēstā victrīx Atalanta corōnā.
dant gemitum victi penduntque ex foedere poenās.
'"Nōn tamen ēventū juvenis dēterritus hōrum
cōnstitit in mediō vultūque in virgine fīxō
'quid facilem titulum superandō quaeris inertēs?
mēcum cōnfer' ait. 'seu mē fortūna potentem
fēcerit, ā tantō nōn indignābere vincī:
namque mihī genitor Megareus Onchēstius, illī
est Neptūnus avus, pronepōs ego rēgis aquārum,
nec virtūs citrā genus est; seu vincar, habēbis
Hippomenē victō magnum et memorābile nōmen.'
tālia dīcentem mollī Schoenēia vultū
aspicit et dubitat, superārī an vincere mālit,
atque ita 'quis deus hunc fōrmōsīs' inquit 'inīquus
perdere vult cāraeque jubet discrīmine vītae
conjugium petere hoc? nōn sum, mē jūdice, tantī.
nec fōrmā tangor, (poteram tamen hāc quoque tangī)
sed quod adhūc puer est; nōn mē movet ipse, sed aetās.
quid, quod inest virtūs et mēns interrita lētī?
quid, quod ab aequoreā numerātur orīgine quārtus?
quid, quod amat tantīque putat cōnūbia nostra,
ut pereat, sī mē fors illī dūra negārit?
dum licet, hospes, abī thalamōsque relinque cruentōs.
conjugium crūdēle meum est, tibi nūbere nūlla
nōlet, et optārī potes ā sapiente puellā.
cūr tamen est mihi cūra tuī tot jam ante perēmptīs?
vīderit! intereat, quoniam tot caede procōrum
admonitus nōn est agiturque in taedia vītae.
occidet hic igitur, voluit quia vīvere mēcum,
indignamque necem pretium patiētur amōris?
nōn erit invidiae victōria nostra ferendae.
sed nōn culpa mea est! utinam dēsistere vellēs,
aut, quoniam es dēmēns, utinam vēlōcior essēs!
at quam virgineus puerīlī vultus in ōre est!
ā! miser Hippomenē, nōllem tibi vīsa fuissem!
vīvere dignus erās. quodsī fēlīcior essem,
nec mihi conjugium fāta inportūna negārent,
ūnus erās, cum quō sociāre cubīlia vellem.'
dīxerat, utque rudis prīmōque cupīdine tācta,
quod facit, ignōrāns amat et nōn sentit amōrem.
'"Jam solitōs poscunt cursūs populusque paterque,
cum mē sollicitā prōlēs Neptūnia vōce
invocat Hippomenēs 'Cytherēa,' que 'conprecor, ausīs
adsit' ait 'nostrīs et quōs dedit, adjuvet ignēs.'
dētulit aura precēs ad mē nōn invida blandās:
mōtaque sum, fateor, nec opis mora longa dabātur.
est ager, indigenae Tamasēnum nōmine dīcunt,
tellūris Cypriae pars optima, quem mihi prīscī
sacrāvēre senēs templīsque accēdere dōtem
hanc jussēre meīs; mediō nitet arbor in arvō,
fulva comās, fulvō rāmīs crepitantibus aurō:
hinc tria forte meā veniēns dēcerpta ferēbam
aurea pōma manū nūllīque videnda nisi ipsī
Hippomenēn adiī docuīque, quis ūsus in illīs.
signa tubae dederant, cum carcere prōnus uterque
ēmicat et summam celerī pede lībat harēnam:
posse putēs illōs siccō freta rādere passū
et segetis cānae stantēs percurrere aristās.
adiciunt animōs juvenī clāmorque favorque
verbaque dīcentum 'nunc, nunc incumbere tempus!
Hippomenē, properā! nunc vīribus ūtere tōtīs!
pelle moram: vincēs!' dubium, Megarēius hērōs
gaudeat an virgō magis hīs Schoenēia dictīs.
ō quotiēns, cum jam posset trānsīre, morāta est
spectātōsque diū vultūs invīta relīquit!
āridus ē lassō veniēbat anhēlitus ōre,
mētaque erat longē: tum dēnique dē tribus ūnum
fētibus arboreīs prōlēs Neptūnia mīsit.
obstipuit virgō nitidīque cupīdine pōmī
dēclīnat cursūs aurumque volūbile tollit;
praeterit Hippomenēs: resonant spectācula plausū.
illa moram celerī cessātaque tempora cursū
corrigit atque iterum juvenem post terga relinquit:
et rūrsus pōmī jactū remorāta secundī
cōnsequitur trānsitque virum. pars ultima cursūs
restābat; 'nunc' inquit 'ades, dea mūneris auctor!'
inque latus campī, quō tardius illa redīret,
jēcit ab oblīquō nitidum juvenāliter aurum.
an peteret, virgō vīsa est dubitāre: coēgī
tollere et adjēcī sublātō pondera mālō
inpediīque oneris pariter gravitāte morāque,
nēve meus sermō cursū sit tardior ipsō,
praeterita est virgō: dūxit sua praemia victor.
'"Dignane, cui grātēs ageret, cui tūris honōrem
ferret, Adōni, fuī? nec grātēs inmemor ēgit,
nec mihi tūra dedit. subitam convertor in īram,
contemptūque dolēns, nē sim spernenda futūrīs,
exemplō caveō mēque ipsa exhortor in ambōs:
templa, deum Mātrī quae quondam clārus Echīōn
fēcerat ex vōtō, nemorōsīs abdita silvīs,
trānsībant, et iter longum requiēscere suāsit;
illīc concubitūs intempestīva cupīdō
occupat Hippomenēn ā nūmine concita nostrō.
lūminis exiguī fuerat prope templa recessus
spēluncae similis, nātīvō pūmice tēctus,
rēligiōne sacer prīsca, quō multa sacerdōs
lignea contulerat veterum simulācra deōrum;
hunc init et vetitō temerat sacrāria probrō.
sacra retorsērunt oculōs, turrītaque Māter
an Stygiā sontēs dubitāvit mergeret undā:
poena levis vīsa est; ergō modo lēvia fulvae
colla jubae vēlant, digitī curvantur in unguēs,
ex umerīs armī fīunt, in pectora tōtum
pondus abit, summae caudā verruntur harēnae;
īram vultus habet, prō verbīs murmura reddunt,
prō thalamīs celebrant silvās aliīsque timendī
dente premunt domitō Cybelēia frēna leōnēs.
hōs tū, cāre mihī, cumque hīs genus omne ferārum,
quod nōn terga fugae, sed pugnae pectora praebet,
effuge, nē virtūs tua sit damnōsa duōbus!"
'Illa quidem monuit jūnctīsque per āera cycnīs
carpit iter, sed stat monitīs contrāria virtūs.
forte suem latebrīs vestīgia certa secūtī
excīvēre canēs, silvīsque exīre parantem
fīxerat oblīquō juvenis Cinyrēius ictū:
prōtinus excussit pandō vēnābula rōstrō
sanguine tīncta suō trepidumque et tūta petentem
trux aper īnsequitur tōtōsque sub inguine dentēs
abdidit et fulvā moribundum strāvit harēnā.
vecta levī currū mediās Cytherēa per aurās
Cypron olōrīnīs nōndum pervēnerat ālīs:
agnōvit longē gemitum morientis et albās
flexit avēs illūc, utque aethere vīdit ab altō
exanimem inque suō jactantem sanguine corpus,
dēsiluit pariterque sinum pariterque capillōs
rūpit et indignīs percussit pectora palmīs
questaque cum fātīs "at nōn tamen omnia vestrī
jūris erunt" dīxit. "lūctūs monimenta manēbunt
semper, Adōni, meī, repetītaque mortis imāgō
annua plangōris peraget simulāmina nostrī;
at cruor in flōrem mūtābitur. an tibi quondam
fēmineōs artūs in olentēs vertere mentās,
Persephonē, licuit: nōbīs Cinyrēius hērōs
invidiae mūtātus erit?" sīc fāta cruōrem
nectare odōrātō sparsit, quī tīnctus ab illō
intumuit sīc, ut fulvō perlūcida caenō
surgere bulla solet, nec plēnā longior hōrā
facta mora est, cum flōs dē sanguine concolor ortus,
quālem, quae lentō cēlant sub cortice grānum,
pūnica ferre solent; brevis est tamen ūsus in illō;
namque male haerentem et nimiā levitāte cadūcum
excutiunt īdem, quī praestant nōmina, ventī.'