Nescius adsūmptīs Priamus pater Aesacon ālīs
vīvere lūgēbat: tumulō quoque nōmen habentī
īnferiās dederat cum frātribus Hector inānēs;
dēfuit officiō Paridis praesentia trīstī,
postmodo quī raptā longum cum conjuge bellum
attulit in patriam: conjūrātaeque sequuntur
mīlle ratēs gentisque simul commūne Pelasgae;
nec dīlāta foret vindicta, nisi aequora saevī
invia fēcissent ventī, Boeōtaque tellūs
Aulide piscōsā puppēs tenuisset itūrās.
hīc patriō dē mōre Jovī cum sacra parāssent,
ut vetus accēnsīs incanduit ignibus āra,
serpere caeruleum Danaī vīdēre dracōnem
in platanum, coeptīs quae stābat proxima sacrīs.
nīdus erat volucrum bis quattuor arbore summā:
quās simul et mātrem circum sua damna volantem
corripuit serpēns avidōque recondidit ōre,
obstipuēre omnēs, at vērī prōvidus augur
Thestoridēs 'vincēmus'; ait, 'gaudēte, Pelasgī!
Trōja cadet, sed erit nostrī mora longa labōris,'
atque novem volucrēs in bellī dīgerit annōs.
ille, ut erat viridēs amplexus in arbore rāmōs,
fit lapis et signat serpentis imāgine saxum.
Permanet Āoniīs Boreās violentus in undīs
bellaque nōn trānsfert, et sunt, quī parcere Trōjae
Neptūnum crēdant, quia moenia fēcerat urbī;
at nōn Thestoridēs: nec enim nescitve tacetve
sanguine virgineō plācandam virginis īram
esse deae. postquam pietātem pūblica causa
rēxque patrem vīcit, castumque datūra cruōrem
flentibus ante āram stetit Īphigenīa ministrīs,
victa dea est nūbemque oculīs objēcit et inter
officium turbamque sacrī vōcēsque precantum
suppositā fertur mūtāsse Mycēnida cervā.
ergō ubi, quā decuit, lēnīta est caede Diāna,
et pariter Phoebēs, pariter maris īra recessit,
accipiunt ventōs ā tergō mīlle carīnae
multaque perpessae Phrygiā potiuntur harēnā.
Orbe locus mediō est inter terrāsque fretumque
caelestēsque plagās, triplicis cōnfīnia mundī;
unde quod est usquam, quamvīs regiōnibus absit,
īnspicitur, penetratque cavās vōx omnis ad aurēs:
Fāma tenet summāque domum sibi lēgit in arce,
innumerōsque aditūs ac mīlle forāmina tēctīs
addidit et nūllīs inclūsit līmina portīs;
nocte diēque patet: tōta est ex aere sonantī,
tōta fremit vōcēsque refert iteratque quod audit;
nūlla quiēs intus nūllāque silentia parte,
nec tamen est clāmor, sed parvae murmura vōcis,
quālia dē pelagī, sīquis procul audiat, undīs
esse solent, quālemve sonum, cum Juppiter ātrās
increpuit nūbēs, extrēma tonitrua reddunt.
ātria turba tenet: veniunt, leve vulgus, euntque
mixtaque cum vērīs passim commenta vagantur
mīlia rūmōrum cōnfūsaque verba volūtant;
ē quibus hī vacuās inplent sermōnibus aurēs,
hī nārrāta ferunt aliō, mēnsūraque fictī
crēscit, et audītīs aliquid novus adicit auctor.
illīc Crēdulitās, illīc temerārius Error
vānaque Laetitia est cōnsternātīque Timōrēs
Sēditiōque repēns dubiōque auctōre Susurrī;
ipsa, quid in caelō rērum pelagōque gerātur
et tellūre, videt tōtumque inquīrit in orbem.
Fēcerat haec nōtum, Grāiās cum mīlite fortī
adventāre ratēs, neque inexspectātus in armīs
hostis adest: prohibent aditūs lītusque tuentur
Trōes, et Hectoreā prīmus fātāliter hastā,
Prōtesilāe, cadis, commissaque proelia magnō
stant Danaīs, fortisque animae nece cognitus Hector.
nec Phryges exiguō, quid Achāica dextera posset,
sanguine sēnsērunt, et jam Sīgēa rubēbant
lītora, jam lētō prōlēs Neptūnia, Cycnus,
mīlle virōs dederat, jam currū īnstābat Achillēs
tōtaque Pēliacae sternēbat cuspidis ictū
agmina perque aciēs aut Cycnum aut Hectora quaerēns
congreditur Cycnō (decimum dīlātus in annum
Hector erat): tum colla jugō cānentia pressōs
exhortātus equōs currum dērēxit in hostem
concutiēnsque suīs vibrantia tēla lacertīs
'quisquis es, ō juvenis,' dīxit 'sōlāmen habētō
mortis, ab Haemoniō quod sīs jugulātus Achille!'
hāctenus Aeacidēs: vōcem gravis hasta secūta est,
sed quamquam certā nūllus fuit error in hastā,
nīl tamen ēmissī prōfēcit acūmine ferrī
utque hebetī pectus tantummodo contudit ictū.
'nāte deā, nam tē fāmā praenōvimus,' inquit
ille 'quid ā nōbīs vulnus mīrāris abesse?'
(mīrābātur enim.) 'nōn haec, quam cernis, equīnīs
fulva jubīs cassis neque onus, cava parma, sinistrae
auxiliō mihi sunt: decor est quaesītus ab istīs;
Mārs quoque ob hoc capere arma solet! removēbitur omne
tegminis officium: tamen indēstrictus abībō;
est aliquid nōn esse satum Nērēide, sed quī
Nēreaque et nātās et tōtum temperat aequor.'
dīxit et haesūrum clipeī curvāmine tēlum
mīsit in Aeacidēn, quod et aes et proxima rūpit
terga novēna boum, decimō tamen orbe morātum est.
excutit hoc hērōs rūrsusque trementia fortī
tēla manū torsit: rūrsus sine vulnere corpus
sincērumque fuit; nec tertia cuspis apertum
et sē praebentem valuit dēstringere Cycnum.
haut secus exārsit, quam circō taurus apertō,
cum sua terribilī petit inrītāmina cornū,
poeniceās vestēs, ēlūsaque vulnera sentit;
num tamen exciderit ferrum, cōnsīderat hastae:
haerēbat lignō. 'manus est mea dēbilis ergō,
quāsque' ait 'ante habuit vīrēs, effūdit in ūnō?
nam certē valuit, vel cum Lyrnēsia prīmum
moenia dējēcī, vel cum Tenedonque suōque
Ēetiōnēās inplēvī sanguine Thēbās,
vel cum purpureus populārī caede Caīcus
flūxit, opusque meae bis sēnsit Tēlephus hastae.
hīc quoque tot caesīs, quōrum per lītus acervōs
et fēcī et videō, valuit mea dextra valetque.'
dīxit et, ante actīs velutī male crēderet, hastam
mīsit in adversum Lyciā dē plēbe Menoetēn
lōrīcamque simul subjectaque pectora rūpit.
quō plangente gravem moribundō pectore terram
extrahit illud idem calidō dē vulnere tēlum
atque ait: 'haec manus est, haec, quā modo vīcimus, hasta:
ūtar in hōc īsdem; sit in hōc, precor, exitus īdem!'
sīc fātus Cycnum repetit, nec fraxinus errat
inque umerō sonuit nōn ēvītāta sinistrō,
inde velut mūrō solidāque ā caute repulsa est;
quā tamen ictus erat, signātum sanguine Cycnum
vīderat et frūstrā fuerat gāvīsus Achillēs:
vulnus erat nūllum, sanguis fuit ille Menoetae!
tum vērō praeceps currū fremebundus ab altō
dēsilit et nitidō sēcūrum comminus hostem
ēnse petēns parmam gladiō galeamque cavārī
cernit, at in dūrō laedī quoque corpore ferrum.
haut tulit ulterius clipeōque adversa reductō
ter quater ōra virī, capulō et cava tempora pulsat
cēdentīque sequēns īnstat turbatque ruitque
attonitōque negat requiem: pavor occupat illum,
ante oculōsque natant tenebrae retrōque ferentī
āversōs passūs mediō lapis obstitit arvō;
quem super inpulsum resupīnō corpore Cycnum
vī multā vertit terraeque adflīxit Achillēs.
tum clipeō genibusque premēns praecordia dūrīs
vincla trahit galeae, quae pressō subdita mentō
ēlīdunt faucēs et respīrāmen iterque
ēripiunt animae. victum spoliāre parābat:
arma relicta videt; corpus deus aequoris albam
contulit in volucrem, cujus modo nōmen habēbat.
Hic labor, haec requiem multōrum pugna diērum
attulit et positīs pars utraque substitit armīs.
dumque vigil Phrygiōs servat cūstōdia mūrōs,
et vigil Argolicās servat cūstōdia fossās,
fēsta diēs aderat, quā Cycnī victor Achillēs
Pallada mactātae plācābat sanguine vaccae;
cujus ut inposuit prōsecta calentibus ārīs,
et dīs acceptus penetrāvit in aethera nīdor,
sacra tulēre suam, pars est data cētera mēnsīs.
discubuēre torīs procerēs et corpora tostā
carne replent vīnōque levant cūrāsque sitimque.
nōn illōs citharae, nōn illōs carmina vōcum
longave multiforī dēlectat tībia buxī,
sed noctem sermōne trahunt, virtūsque loquendī
māteria est: pugnās referunt hostisque suāsque,
inque vicēs adita atque exhausta perīcula saepe
commemorāre juvat; quid enim loquerētur Achillēs,
aut quid apud magnum potius loquerentur Achillem?
proxima praecipuē domitō victōria Cycnō
in sermōne fuit: vīsum mīrābile cūnctīs,
quod juvenī corpus nūllō penetrābile tēlō
invictumque ā vulnere erat ferrumque terēbat.
hoc ipse Aeacidēs, hoc mīrābantur Achīvī,
cum sīc Nestor ait: 'vestrō fuit ūnicus aevō
contemptor ferrī nūllōque forābilis ictū
Cycnus. at ipse ōlim patientem vulnera mīlle
corpore nōn laesō Perrhaebum Caenea vīdī,
Caenea Perrhaebum, quī factīs inclitus Othryn
incoluit, quōque id mīrum magis esset in illō,
fēmina nātus erat.' mōnstrī novitāte moventur
quisquis adest, nārretque rogant: quōs inter Achillēs:
'dīc age! nam cūnctīs eadem est audīre voluntās,
ō fācunde senex, aevī prūdentia nostrī,
quis fuerit Caeneus, cūr in contrāria versus,
quā tibi mīlitiā, cujus certāmine pugnae
cognitus, ā quō sit victus, sī victus ab ūllō est.'
tum senior: 'quamvīs obstet mihi tarda vetustās,
multaque mē fugiant prīmīs spectāta sub annīs,
plūra tamen meminī. nec quae magis haereat ūllā
pectore rēs nostrō est inter bellīque domīque
ācta tot, ac sī quem potuit spatiōsa senectūs
spectātōrem operum multōrum reddere, vīxī
annōs bis centum; nunc tertia vīvitur aetās.
'Clāra decōre fuit prōlēs Elatēia Caenis,
Thessalidum virgō pulcherrima, perque propinquās
perque tuās urbēs (tibi enim populāris, Achille),
multōrum frūstrā vōtīs optāta procōrum.
temptāsset Pēleus thalamōs quoque forsitan illōs:
sed jam aut contigerant illī cōnūbia mātris
aut fuerant prōmissa tuae, nec Caenis in ūllōs
dēnūpsit thalamōs sēcrētaque lītora carpēns
aequoreī vim passa deī est (ita fāma ferēbat),
utque novae Veneris Neptūnus gaudia cēpit,
"sint tua vōta licet" dīxit "sēcūra repulsae:
ēlige, quid voveās!" (eadem hoc quoque fāma ferēbat)
"magnum" Caenis ait "facit haec injūria vōtum,
tāle patī jam posse nihil; dā, fēmina nē sim:
omnia praestiteris." graviōre novissima dīxit
verba sonō poteratque virī vōx illa vidērī,
sīcut erat; nam jam vōtō deus aequoris altī
adnuerat dederatque super, nē saucius ūllīs
vulneribus fierī ferrōve occumbere posset.
mūnere laetus abit studiīsque virīlibus aevum
exigit Atracidēs Pēnēiaque arva pererrat.
'Dūxerat Hippodamēn audācī Ixīone nātus
nūbigenāsque ferōs positīs ex ōrdine mēnsīs
arboribus tēctō discumbere jusserat antrō.
Haemoniī procerēs aderant, aderāmus et ipsī,
fēstaque cōnfūsā resonābat rēgia turbā.
ecce canunt Hymenaeon, et ignibus ātria fūmant,
cīnctaque adest virgō mātrum nuruumque catervā,
praesignis faciē; fēlīcem dīximus illā
conjuge Pīrithoum, quod paene fefellimus ōmen.
nam tibi, saevōrum saevissime Centaurōrum,
Euryte, quam vīnō pectus, tam virgine vīsā
ārdet, et ēbrietās gemināta libīdine rēgnat.
prōtinus ēversae turbant convīvia mēnsae,
raptāturque comīs per vim nova nūpta prehēnsīs.
Eurytus Hippodamēn, aliī, quam quisque probābant
aut poterant, rapiunt, captaeque erat urbis imāgō.
fēmineō clāmōre sonat domus: ōcius omnēs
surgimus, et prīmus "quae tē vēcordia," Thēseus
"Euryte, pulsat," ait, "quī mē vīvente lacessās
Pīrithoum violēsque duōs ignārus in ūnō?"
[nēve ea magnanimus frūstrā memorāverit hērōs,
submovet īnstantēs raptamque furentibus aufert.]
ille nihil contrā, (neque enim dēfendere verbīs
tālia facta potest) sed vindicis ōra protervīs
īnsequitur manibus generōsaque pectora pulsat.
forte fuit juxtā signīs exstantibus asper
antīquus crātēr; quem vastum vastior ipse
sustulit Aegīdēs adversaque mīsit in ōra:
sanguinis ille globōs pariter cerebrumque merumque
vulnere et ōre vomēns madidā resupīnus harēnā
calcitrat. ārdēscunt germānī caede bimembrēs
certātimque omnēs ūnō ōre "arma, arma" loquuntur.
vīna dabant animōs, et prīmā pōcula pugnā
missa volant fragilēsque cadī curvīque lebētēs,
rēs epulīs quondam, tum bellō et caedibus aptae.
'Prīmus Ophīonidēs Amycus penetrālia dōnīs
haut timuit spoliāre suīs et prīmus ab aede
lampadibus dēnsum rapuit fūnāle coruscīs
ēlātumque altē, velutī quī candida taurī
rumpere sacrificā mōlītur colla secūrī,
inlīsit frontī Lapithae Celadontis et ossa
nōn cognōscendō cōnfūsa relinquit in ōre.
exsiluēre oculī, disjectīsque ossibus ōris
ācta retrō nāris mediōque est fīxa palātō.
hunc pede convulsō mēnsae Pellaeus acernae
strāvit humī Pelatēs dējectō in pectora mentō
cumque ātrō mixtōs spūtantem sanguine dentēs
vulnere Tartareās geminātō mittit ad umbrās.
'Proximus ut steterat spectāns altāria vultū
fūmida terribilī "cūr nōn" ait "ūtimur istīs?"
cumque suīs Grȳneus inmānem sustulit āram
ignibus et medium Lapithārum jēcit in agmen
dēpressitque duōs, Broteān et Orīon: Orīō
māter erat Mycalē, quam dēdūxisse canendō
saepe reluctantī cōnstābat cornua lūnae.
"nōn impūne ferēs, tēlī modo cōpia dētur!"
dīxerat Exadius tēlīque habet īnstar, in altā
quae fuerant pīnū vōtīvī cornua cervī.
fīgitur hinc duplicī Grȳneus in lūmina rāmō
ēruiturque oculōs, quōrum pars cornibus haeret,
pars fluit in barbam concrētaque sanguine pendet.
'Ecce rapit mediīs flagrantem Rhoetus ab ārīs
prūniceum torrem dextrāque ā parte Charaxī
tempora perfringit fulvō prōtēcta capillō.
correptī rapidā, velutī seges ārida, flammā
ārsērunt crīnēs, et vulnere sanguis inustus
terribilem strīdōre sonum dedit, ut dare ferrum
igne rubēns plērumque solet, quod forcipe curvā
cum faber ēdūxit, lacubus dēmittit: at illud
strīdet et in trepidā submersum sībilat undā.
saucius hirsūtīs avidum dē crīnibus ignem
excutit inque umerōs līmen tellūre revulsum
tollit, onus plaustrī, quod nē permittat in hostem,
ipsa facit gravitās: socium quoque saxea mōlēs
oppressit spatiō stantem propiōre Comētēn.
gaudia nec retinet Rhoetus: "sīc, conprecor," inquit
"cētera sit fortis castrōrum turba tuōrum!"
sēmicremōque novat repetītum stīpite vulnus
terque quaterque gravī jūnctūrās verticis ictū
rūpit, et in liquidō sēdērunt ossa cerebrō.
'Victor ad Euāgrum Corythumque Dryantaque trānsit;
ē quibus ut prīmā tēctus lānūgine mālās
prōcubuit Corythus, "puerō quae glōria fūsō
parta tibi est?" Euagrus ait, nec dīcere Rhoetus
plūra sinit rutilāsque ferōx in aperta loquentis
condidit ōra virī perque ōs in pectora flammās.
tē quoque, saeve Dryā, circum caput igne rotātō
īnsequitur, sed nōn in tē quoque cōnstitit īdem
exitus: adsiduae successū caedis ovantem,
quā jūncta est umerō cervīx, sude fīgis obustā.
ingemuit dūrōque sudem vix osse revulsit
Rhoetus et ipse suō madefactus sanguine fūgit.
fūgit et Ornēus Lycabāsque et saucius armō
dexteriōre Medōn et cum Pīsēnore Thaumās,
quīque pedum nūper certāmine vīcerat omnēs
Mermeros, acceptō tum vulnere tardius ībat;
et Pholus et Melaneus et Abās praedātor aprōrum,
quīque suīs frūstrā bellum dissuāserat augur
Asbolus: ille etiam metuentī vulnera Nessō
"nē fuge! ad Herculeōs" inquit "servāberis arcūs."
at nōn Eurynomus Lycidāsque et Arēos et Imbreus
effūgēre necem; quōs omnēs dextra Dryantis
perculit adversōs. adversum tū quoque, quamvīs
terga fugae dederās, vulnus, Crēnaee, tulistī:
nam grave respiciēns inter duo lūmina ferrum,
quā nāris frontī committitur, accipis, īmae.
'In tantō fremitū cūnctīs sine fīne jacēbat
sōpītus vēnīs et inexperrēctus Aphīdās
languentīque manū carchēsia mixta tenēbat,
fūsus in Ossaeae villōsīs pellibus ursae;
quem procul ut vīdit frūstrā nūlla arma moventem,
īnserit āmentō digitōs "miscenda" que dīxit
"cum Styge vīna bibēs" Phorbās; nec plūra morātus
in juvenem torsit jaculum, ferrātaque collō
fraxinus, ut cāsū jacuit resupīnus, adācta est.
mors caruit sēnsū, plēnōque ē gutture flūxit
inque torōs inque ipsa niger carchēsia sanguis.
'Vīdī ego Petraeum cōnantem tollere terrā
glandiferam quercum; quam dum conplexibus ambit
et quatit hūc illūc labefactaque rōbora jactat,
lancea Pīrithoī costīs inmissa Petraeī
pectora cum dūrō luctantia rōbore fīxit.
Pīrithoī virtūte Lycum cecidisse ferēbant,
Pīrithoī virtūte Chromin, sed uterque minōrem
victōrī titulum quam Dictys Helopsque dedērunt,
fīxus Helops jaculō, quod pervia tempora fēcit
et missum ā dextrā laevam penetrāvit ad aurem,
Dictys ab ancipitī dēlāpsus acūmine montis,
dum fugit īnstantem trepidāns Ixīone nātum,
dēcidit in praeceps et pondere corporis ornum
ingentem frēgit suaque induit īlia frāctae.
'Ultor adest Aphareus saxumque ē monte revulsum
mittere cōnātur; cōnantem stīpite quernō
occupat Aegīdēs cubitīque ingentia frangit
ossa nec ulterius dare corpus inūtile lētō
aut vacat aut cūrat tergōque Biēnoris altī
īnsilit, haut solitō quemquam portāre nisi ipsum,
opposuitque genū costīs prēnsamque sinistrā
caesariem retinēns vultum minitantiaque ōra
rōbore nōdōsō praedūraque tempora frēgit.
rōbore Nēdymnum jaculātōremque Lycōpēn
sternit et inmissā prōtēctum pectora barbā
Hippason et summīs exstantem Rīphea silvīs
Thēreaque, Haemoniīs quī prēnsōs montibus ursōs
ferre domum vīvōs indignantēsque solēbat.
haut tulit ūtentem pugnae successibus ultrā
Thēsea Dēmoleōn: solidōque revellere dūmō
annōsam pīnum magnō mōlīmine temptat;
quod quia nōn potuit, praefrāctam mīsit in hostem,
sed procul ā tēlō Thēseus veniente recessit
Pallados admonitū: crēdī sīc ipse volēbat.
nōn tamen arbor iners cecidit; nam Crantoris altī
abscīdit jugulō pectusque umerumque sinistrum:
armiger ille tuī fuerat genitōris, Achillē,
quem Dolopum rēctor, bellō superātus, Amyntōr
Aeacidae dederat pācis pignusque fidemque.
Hunc procul ut foedō disjectum vulnere Pēleus
vīdit, "at īnferiās, juvenum grātissime Crantōr,
accipe" ait validōque in Dēmoleonta lacertō
fraxineam mīsit contentīs vīribus hastam,
quae laterum crātem perrūpit et ossibus haerēns
intremuit: trahit ille manū sine cuspide lignum
(id quoque vix sequitur), cuspis pulmōne retenta est;
ipse dolor vīrēs animō dabat: aeger in hostem
ērigitur pedibusque virum prōculcat equīnīs.
excipit ille ictūs galeā clipeōque sonantēs
dēfēnsatque umerōs praetentaque sustinet arma
perque armōs ūnō duo pectora perforat ictū.
ante tamen lētō dederat Phlegraeon et Hȳlēn
ēminus, Īphinoum conlātō Mārte Clanīnque;
additur hīs Dorylās, quī tempora tēcta gerēbat
pelle lupī saevīque vicem praestantia tēlī
cornua vāra boum multō rubefacta cruōre.
'huic ego (nam vīrēs animus dabat) "aspice," dīxī
"quantum concēdant nostrō tua cornua ferrō"
et jaculum torsī: quod cum vītāre nequīret,
opposuit dextram passūrae vulnera frontī:
adfixa est cum fronte manus; fit clāmor, at illum
haerentem Pēleus et acerbō vulnere victum
(stābat enim propior) mediam ferit ēnse sub alvum.
prōsiluit terrāque ferōx sua vīscera trāxit
tractaque calcāvit calcātaque rūpit et illīs
crūra quoque inpediit et inānī concidit alvō.
'Nec tē pugnantem tua, Cyllare, fōrma redēmit,
sī modo nātūrae fōrmam concēdimus illī.
barba erat incipiēns, barbae color aureus, aurea
ex umerīs mediōs coma dēpendēbat in armōs.
grātus in ōre vigor; cervīx umerīque manūsque
pectoraque artificum laudātīs proxima signīs,
et quācumque vir est; nec equī mendōsa sub illō
dēteriorque virō faciēs; dā colla caputque,
Castore dignus erit: sīc tergum sessile, sīc sunt
pectora celsa torīs. tōtus pice nigrior ātrā,
candida cauda tamen; color est quoque crūribus albus.
multae illum petiēre suā dē gente, sed ūna
abstulit Hȳlonomē, quā nūlla decentior inter
sēmiferōs altīs habitāvit fēmina silvīs;
haec et blanditiīs et amandō et amāre fatendō
Cyllaron ūna tenet, cultū quoque, quantus in illīs
esse potest membrīs, ut sit coma pectine lēvis,
ut modo rōre maris, modo sē violāve rosāve
inplicet, interdum candentia līlia gestet,
bisque diē lāpsīs Pagasaeae vertice silvae
fontibus ōra lavet, bis flūmine corpora tinguat,
nec nisi quae deceant ēlēctārumque ferārum
aut umerō aut laterī praetendat vellera laevō.
pār amor est illīs: errant in montibus ūnā,
antra simul subeunt; et tum Lapithēia tēcta
intrārant pariter, pariter fera bella gerēbant:
(auctor in incertō est) jaculum dē parte sinistrā
vēnit et īnferius quam collō pectora subsunt,
Cyllare, tē fīxit; parvō cor vulnere laesum
corpore cum tōtō post tēla ēducta refrīxit.
prōtinus Hȳlonomē morientēs excipit artūs
inpositāque manū vulnus fovet ōraque ad ōra
admovet atque animae fugientī obsistere temptat;
ut videt exstīnctum, dictīs, quae clāmor ad aurēs
arcuit īre meās, tēlō, quod inhaeserat illī,
incubuit moriēnsque suum conplexa marītum est.
'Ante oculōs stat et ille meōs, quī sēna leōnum
vīnxerat inter sē cōnexīs vellera nōdīs,
Phaeocomēs, hominemque simul prōtēctus equumque;
caudice quī missō, quem vix juga bīna movērent,
Tectaphon Ōlenidēn ā summō vertice frēgit;
[frācta volūbilitās capitis lātissima, perque ōs
perque cavās nārēs oculōsque aurēsque cerebrum
molle fluit, velutī concrētum vīmine quernō
lac solet utve liquor rārī sub pondere crībrī
mānat et exprimitur per dēnsa forāmina spissus.
ast ego, dum parat hic armīs nūdāre jacentem,
(scit tuus hoc genitor) gladium spoliantis in īma
īlia dēmīsī. Cthonius quoque Tēleboāsque
ēnse jacent nostrō: rāmum prior ille bifurcum
gesserat, hic jaculum; jaculō mihi vulnera fēcit:
signa vidēs! adpāret adhūc vetus inde cicātrīx.
tunc ego dēbueram capienda ad Pergama mittī;
tum poteram magnī, sī nōn superāre, morārī
Hectoris arma meīs! illō sed tempore nūllus,
aut puer, Hector erat, nunc mē mea dēficit aetās.
quid tibi victōrem geminī Periphanta Pyraethī,
Ampyca quid referam, quī quadrupedantis Echeclī
fīxit in adversō cornum sine cuspide vultū?
vecte Pelēthronium Macareus in pectus adāctō
strāvit Erigdūpum; meminī et vēnābula condī
inguine Nessēīs manibus conjecta Cymēlī.
nec tū crēdiderīs tantum cecinisse futūra
Ampycidēn Mopsum: Mopsō jaculante bifōrmis
occubuit frūstrāque loquī temptāvit Hodītēs
ad mentum linguā mentōque ad guttura fīxō.
'Quīnque necī Caeneus dederat Styphelumque Bromumque
Antimachumque Elymumque secūriferumque Pyracmōn:
vulnera nōn meminī, numerum nōmenque notāvī.
prōvolat Ēmathiī spoliīs armātus Halēsī,
quem dederat lētō, membrīs et corpore Latreus
maximus: huic aetās inter juvenemque senemque,
vīs juvenālis erat, variābant tempora cānī.
quī clipeō galeāque Macēdoniāque sarīsā
cōnspicuus faciemque obversus in agmen utrumque
armaque concussit certumque equitāvit in orbem
verbaque tot fūdit vacuās animōsus in aurās:
"et tē, Caeni, feram? nam tū mihi fēmina semper,
tū mihi Caenis eris. nec tē nātālis orīgō
commonuit, mentemque subit, quō praemia factō
quāque virī falsam speciem mercēde parārīs?
quid sīs nāta, vidē, vel quid sīs passa, columque,
ī, cape cum calathīs et stāmina pollice torquē;
bella relinque virīs." jactantī tālia Caeneus
extentum cursū missā latus ēruit hastā,
quā vir equō commissus erat. furit ille dolōre
nūdaque Phyllēī juvenis ferit ōra sarīsā:
nōn secus haec resilit, quam tēctī ā culmine grandō,
aut sīquis parvō feriat cava tympana saxō.
comminus adgreditur laterīque recondere dūrō
luctātur gladium: gladiō loca pervia nōn sunt.
"haut tamen effugiēs! mediō jugulāberis ēnse,
quandoquidem mucrō est hebes" inquit et in latus ēnsem
oblīquat longāque amplectitur īlia dextrā.
plāga facit gemitūs ut corpore marmoris ictō,
frāctaque dissiluit percussō lammina callō.
ut satis inlaesōs mīrantī praebuit artūs,
"nunc age" ait Caeneus "nostrō tua corpora ferrō
temptēmus!" capulōque tenus dēmīsit in armōs
ēnsem fātiferum caecamque in vīscera mōvit
versāvitque manum vulnusque in vulnere fēcit.
ecce ruunt vastō rapidī clāmōre bimembrēs
tēlaque in hunc omnēs ūnum mittuntque feruntque.
tēla retūsa cadunt: manet inperfossus ab omnī
inque cruentātus Caeneus Elatēius ictū.
fēcerat attonitōs nova rēs. "heu dēdecus ingēns!"
Mōnychus exclāmat. "populus superāmur ab ūnō
vixque virō; quamquam ille vir est, nōs sēgnibus āctīs,
quod fuit ille, sumus. quid membra inmānia prōsunt?
quid geminae vīrēs et quod fortissima rērum
in nōbīs nātūra duplex animālia jūnxit?
nec nōs mātre deā, nec nōs Ixīone nātōs
esse reor, quī tantus erat, Jūnōnis ut altae
spem caperet: nōs sēmimarī superāmur ab hoste!
saxa trabēsque super tōtōsque involvite montēs
vīvācemque animam missīs ēlīdite silvīs!
silva premat faucēs, et erit prō vulnere pondus."
dīxit et īnsānīs dējectam vīribus austrī
forte trabem nactus validum conjēcit in hostem
exemplumque fuit, parvōque in tempore nūdus
arboris Othrys erat, nec habēbat Pēlion umbrās.
obrutus inmānī cumulō sub pondere Caeneus
aestuat arboreō congestaque rōbora dūrīs
fert umerīs, sed enim postquam super ōra caputque
crēvit onus neque habet, quās dūcat, spīritus aurās,
dēficit interdum, modo sē super āera frūstrā
tollere cōnātur jactāsque ēvolvere silvās
interdumque movet, velutī, quam cernimus, ecce,
ardua sī terrae quatiātur mōtibus Īdē.
exitus in dubiō est: aliī sub inānia corpus
Tartara dētrūsum silvārum mōle ferēbant;
abnuit Ampycidēs mediōque ex aggere fulvīs
vīdit avem pennīs liquidās exīre sub aurās,
quae mihi tum prīmum, tunc est cōnspecta suprēmum.
hanc ubi lūstrantem lēnī sua castra volātū
Mopsus et ingentī circum clangōre sonantem
adspexit pariterque animīs oculīsque secūtus
"ō salvē," dīxit "Lapithaeae glōria gentis,
maxime vir quondam, sed nunc avis ūnica, Caeneu!"
crēdita rēs auctōre suō est: dolor addidit īram,
oppressumque aegrē tulimus tot ab hostibus ūnum;
nec prius abstitimus ferrō exercēre dolōrem,
quam data pars lētō, partem fuga noxque remōvit.'
Haec inter Lapithās et sēmihominēs Centaurōs
proelia Tlēpolemus Pyliō referente dolōrem
praeteritī Alcīdae tacitō nōn pertulit ōre
atque ait: 'Herculeae mīrum est oblīvia laudis
ācta tibī, senior; certē mihi saepe referre
nūbigenās domitōs ā sē pater esse solēbat.'
trīstis ad haec Pylius: 'quid mē meminisse malōrum
cōgis et obductōs annīs rescindere lūctūs
inque tuum genitōrem odium offēnsāsque fatērī?
ille quidem majōra fidē, dī! gessit et orbem
inplēvit meritīs, quod māllem posse negāre;
sed neque Dēiphobum nec Pūlydamanta nec ipsum
Hectora laudāmus: quis enim laudāverit hostem?
ille tuus genitor Messēnia moenia quondam
strāvit et inmeritās urbēs Ēlinque Pylonque
dīruit inque meōs ferrum flammamque penātēs
inpulit, utque aliōs taceam, quōs ille perēmit,
bis sex Nēlīdae fuimus, cōnspecta juventūs,
bis sex Herculeīs cecidērunt mē minus ūnō
vīribus; atque aliōs vincī potuisse ferendum est:
mīra Periclymenī mors est, cui posse figūrās
sūmere, quās vellet, rūrsusque repōnere sūmptās
Neptūnus dederat, Nēlēī sanguinis auctor.
hic ubi nēquīquam est fōrmās variātus in omnēs,
vertitur in faciem volucris, quae fulmina curvīs
ferre solet pedibus dīvum grātissima rēgī;
vīribus ūsus avis pennīs rōstrōque reduncō
hāmātīsque virī laniāverat unguibus ōra.
tendit in hunc nimium certōs Tīrynthius arcūs
atque inter nūbēs sublīmia membra ferentem
pendentemque ferit, laterī quā jungitur āla;
nec grave vulnus erat, sed ruptī vulnere nervī
dēficiunt mōtumque negant vīrēsque volandī.
dēcidit in terram, nōn concipientibus aurās
īnfirmīs pennīs, et quā levis haeserat ālae
corporis adfīxī pressa est gravitāte sagitta
perque latus summum jugulō est exācta sinistrō.
nunc videor dēbēre tuī praecōnia rēbus
Herculis, ō Rhodiae rēctor pulcherrime classis?
nec tamen ulterius, quam fortia facta silendō
ulcīscor frātrēs: solida est mihi grātia tēcum.'
Haec postquam dulcī Nēlēius ēdidit ōre,
ā sermōne senis repetītō mūnere Bacchī
surrēxēre torīs: nox est data cētera somnō.
At deus, aequoreās quī cuspide temperat undās,
in volucrem corpus nātī Phaethontida versum
mente dolet patriā saevumque perōsus Achillem
exercet memorēs plūs quam cīvīliter īrās.
jamque ferē tractō duo per quīnquennia bellō
tālibus intōnsum conpellat Sminthea dictīs:
'ō mihi dē frātris longē grātissime nātīs,
inrita quī mēcum posuistī moenia Trōjae,
ecquid, ubi hās jamjam cāsūrās adspicis arcēs,
ingemis? aut ecquid tot dēfendentia mūrōs
mīlia caesa dolēs? ecquid, nē persequar omnēs,
Hectoris umbra subit circum sua Pergama tractī?
cum tamen ille ferōx bellōque cruentior ipsō
vīvit adhūc, operis nostrī populātor, Achillēs.
det mihi sē: faxō, triplicī quid cuspide possim,
sentiat; at quoniam concurrere comminus hostī
nōn datur, occultā necopīnum perde sagittā!'
adnuit atque animō pariter patruīque suōque
Dēlius indulgēns nebulā vēlātus in agmen
pervenit Īliacum mediāque in caede virōrum
rāra per ignōtōs spargentem cernit Achīvōs
tēla Parin fassusque deum, 'quid spīcula perdis
sanguine plēbis?' ait. 'sīqua est tibi cūra tuōrum,
vertere in Aeacidēn caesōsque ulcīscere frātrēs!'
dīxit et ostendēns sternentem Trōica ferrō
corpora Pēlīdēn, arcūs obvertit in illum
certaque lētiferā dērēxit spīcula dextrā.
quod Priamus gaudēre senex post Hectora posset,
hoc fuit; ille igitur tantōrum victor, Achille,
victus es ā timidō Grāiae raptōre marītae!
at sī fēmineō fuerat tibi Mārte cadendum,
Thermōdontiacā māllēs cecidisse bipennī.
Jam timor ille Phrygum, decus et tūtēla Pelasgī
nōminis, Aeacidēs, caput īnsuperābile bellō,
ārserat: armārat deus īdem īdemque cremārat;
jam cinis est, et dē tam magnō restat Achillē
nescio quid parvum, quod nōn bene conpleat urnam,
at vīvit tōtum quae glōria conpleat orbem.
haec illī mēnsūra virō respondet, et hāc est
pār sibi Pēlīdēs nec inānia Tartara sentit.
ipse etiam, ut, cujus fuerit, cognōscere possēs,
bella movet clipeus, dēque armīs arma feruntur.
nōn ea Tȳdīdēs, nōn audet Oīleos Aiāx,
nōn minor Atrīdēs, nōn bellō major et aevō
poscere, nōn aliī: sōlīs Telamōne creātīs
Lāertāque fuit tantae fīdūcia laudis.
ā sē Tantalidēs onus invidiamque remōvit
Argolicōsque ducēs mediīs cōnsīdere castrīs
jussit et arbitrium lītis trājēcit in omnēs.