‘Sīc rārō scrībis, ut tōtō nōn quater annō
membrānam poscās, scrīptōrum quaeque retexēns,
īrātus tibi, quod vīnī somnīque benignus
nīl dignum sermōne canās. quid fīet? at ipsīs
Sāturnālibus hūc fūgistī sōbrius. ergō
dīc aliquid dignum prōmissīs. incipe. nīl est.
culpantur frūstrā calamī inmeritusque labōrat
īrātīs nātus pariēs dīs atque poētīs.
atquī voltus erat multa et praeclāra minantis,
sī vacuum tepidō cēpisset vīllula tēctō.
quōrsum pertinuit stīpāre Platōna Menandrō?
Eupolin, Archilochum, comitēs ēdūcere tantōs?
invidiam plācāre parās virtūte relictā?
contemnēre miser. vītanda est inproba Sīrēn
dēsidia, aut quidquid vītā meliōre parāstī
pōnendum aequō animō.' ‘dī tē, Damasippe, deaeque
vērum ob cōnsilium dōnent tōnsōre. sed unde
tam bene mē nōstī?' ‘postquam omnis rēs mea Jānum
ad medium frācta est, aliēna negōtia cūrō
excussus propriīs. ōlim nam quaerere amābam,
quō vafer ille pedēs lāvisset Sīsyphus aere,
quid scalptum īnfabrē, quid fūsum dūrius esset.
callidus huic signō pōnēbam mīlia centum;
hortōs ēgregiāsque domōs mercārier ūnus
cum lucrō nōram; unde frequentia Mercuriāle
inposuēre mihī cognōmen compita.' ‘nōvī
et mīror morbī pūrgātum tē illius. atquī
ēmōvit veterem mīrē novus, ut solet, in cor
trājectō lateris miserī capitisve dolōre,
ut lēthargicus hic cum fit pugil et medicum urget.
dum nēquid simile huic, estō ut libet.' ‘ō bone, nē tē
frūstrēre: īnsānīs et tū stultīque prope omnēs,
sīquid Stertinius vērī crepat, unde ego mīra
dēscrīpsī docilis praecepta haec, tempore quō mē
sōlātus jussit sapientem pāscere barbam
atque ā Fābriciō nōn trīstem ponte revertī.
nam male rē gestā cum vellem mittere opertō
mē capite in flūmen, dexter stetit et “cave faxis
tē quicquam indignum. pudor" inquit “tē malus angit,
īnsānōs quī inter vereāre īnsānus habērī.
prīmum nam inquīram, quid sit furere: hoc sī erit in tē
sōlō, nīl verbī, pereās quīn fortiter, addam.
quem mala stultitia et quemcumque īnscītia vērī
caecum agit, īnsānum Chrȳsippī porticus et grex
autumat. haec populōs, haec magnōs fōrmula rēgēs,
exceptō sapiente, tenet. nunc accipe, quārē
dēsipiant omnēs aequē ac tū, quī tibi nōmen
īnsānō posuēre. velut silvīs, ubi passim
pālantīs error certō dē trāmite pellit,
ille sinistrōrsum, hic dextrōrsum abit, ūnus utrīque
error, sed variīs inlūdit partibus: hōc tē
crēde modō īnsānum, nihilō ut sapientior ille
quī tē dērīdet caudam trahat. est genus ūnum
stultitiae nihilum metuenda timentis, ut ignīs,
ut rūpēs fluviōsque in campō obstāre querātur;
alterum et huic vārum et nihilō sapientius ignīs
per mediōs fluviōsque ruentis: clāmet amīca
māter, honesta soror cum cognātīs, pater, uxor:
‘hīc fossa est ingēns, hīc rūpēs maxima: servā!'
nōn magis audierit, quam Fūfius ēbrius ōlim,
cum Īlionam ēdormit, Catiēnīs mīlle ducentīs
‘māter, tē appellō' clāmantibus. huic ego volgus
errōrī similem cūnctum īnsānīre docēbō.
īnsānit veterēs statuās Damasippus emendō:
integer est mentis Damasippī crēditor? estō.
‘accipe quod numquam reddās mihi' sī tibi dīcam:
tūne īnsānus eris, sī accēperis, an magis excors
rejectā praedā, quam praesēns Mercurius fert?
scrībe decem ā Neriō: nōn est satis; adde Cicūtae
nōdōsī tabulās, centum, mīlle adde catēnās:
effugiet tamen haec scelerātus vincula Prōteus.
cum rapiēs in jūs mālīs rīdentem aliēnīs,
fīet aper, modo avis, modo saxum et, cum volet, arbor
sī male rem gerere īnsānī est, contrā bene sānī:
pūtidius multō cerebrum est, mihi crēde, Perellī
dictantis, quod tū numquam rescrībere possīs.
audīre atque togam jubeō conpōnere, quisquis
ambitiōne malā aut argentī pallet amōre,
quisquis luxuriā trīstīve superstitiōne
aut aliō mentis morbō calet: hūc propius mē,
dum doceō īnsānīre omnīs vōs, ōrdine adīte.
danda est elleborī multō pars maxima avārīs:
nescio an Anticyram ratiō illīs dēstinet omnem.
hērēdēs Staberī summam incīdēre sepulcrō,
nī sīc fēcissent, gladiātōrum dare centum
damnātī populō paria atque epulum arbitriō Arrī,
frūmentī quantum metit Āfrica. ‘sīve ego prāvē
seu rēctē hoc voluī, nē sīs patruus mihi': crēdō,
hoc Staberī prūdentem animum vīdisse. quid ergō
sēnsit, cum summam patrimōnī īnsculpere saxō
hērēdēs voluit? quoad vīxit, crēdidit ingēns
pauperiem vitium et cāvit nihil ācrius, ut, sī
forte minus locuplēs ūnō quadrante perīsset,
ipse vidērētur sibi nēquior. ‘omnis enim rēs,
virtūs, fāma, decus, dīvīna hūmānaque pulchrīs
dīvitiīs pārent; quās quī cōnstrūxerit, ille
clārus erit, fortis, jūstus.' ‘sapiēnsne?' ‘etiam, et rēx
et quidquid volet.' hoc velutī virtūte parātum
spērāvit magnae laudī fore. quid simile istī
Graecus Aristippus? quī servōs prōicere aurum
in mediā jussit Libyā, quia tardius īrent
propter onus sēgnēs. uter est īnsānior hōrum?
nīl agit exemplum, lītem quod līte resolvit.
sīquis emat citharās, ēmptās conportet in ūnum,
nec studiō citharae nec Mūsae dēditus ūllī,
sī scalpra et fōrmās nōn sūtor, nautica vēla
āversus mercātūrīs: dēlīrus et āmēns
undique dīcātur meritō. quī discrepat istīs,
quī nummōs aurumque recondit, nescius ūtī
conpositīs metuēnsque velut contingere sacrum?
sīquis ad ingentem frūmentī semper acervum
porrēctus vigilet cum longō fuste neque illinc
audeat ēsuriēns dominus contingere grānum
ac potius foliīs parcus vēscātur amārīs;
sī positīs intus Chīī veterisque Falernī
mīlle cadīs– nihil est: tercentum mīlibus, ācre
pōtet acētum; age sī et strāmentīs incubet unde-
octōgintā annōs nātus, cui strāgula vestis,
blattārum ac tineārum epulae, putrēscat in arcā:
nīmīrum īnsānus paucīs videātur, eō quod
maxima pars hominum morbō jactātur eōdem.
fīlius aut etiam haec lībertus ut ēbibat hērēs,
dīs inimīce senex cūstōdis? nē tibi dēsit?
quantulum enim summae curtābit quisque diērum,
unguere sī caulēs oleō meliōre caputque
coeperis inpexā foedum porrīgine? quārē,
sī quidvīs satis est, pejūrās, surripis, aufers
undique? tūn sānus? populum sī caedere saxīs
incipiās servōsve tuōs, quōs aere parārīs,
īnsānum tē omnēs puerī clāmentque puellae;
cum laqueō uxōrem interimis mātremque venēnō,
incolumī capite es? quid enim? neque tū hoc facis Argīs
nec ferrō ut dēmēns genetrīcem occīdis Orestēs.
an tū rēris eum occīsā īnsānīsse parente
ac nōn ante malīs dēmentem āctum Furiīs quam
in mātris jugulō ferrum tepefēcit acūtum?
quīn, ex quō est habitus male tūtae mentis Orestēs,
nīl sānē fēcit quod tū reprehendere possīs:
nōn Pyladēn ferrō violāre aususve sorōrem
Ēlectrān, tantum maledīcit utrīque vocandō
hanc Furiam, hunc aliud, jussit quod splendida bīlis.
pauper Opīmius argentī positī intus et aurī,
quī Vejentānum fēstīs pōtāre diēbus
Campānā solitus trullā vappamque profēstīs,
quondam lēthargō grandī est oppressus, ut hērēs
jam circum loculōs et clāvīs laetus ovānsque
curreret. hunc medicus multum celer atque fidēlis
excitat hōc pactō: mēnsam pōnī jubet atque
effundī saccōs nummōrum, accēdere plūrīs
ad numerandum: hominem sīc ērigit; addit et illud:
‘nī tua cūstōdīs, avidus jam haec auferet hērēs.'
‘mēn vīvō?' ‘ut vīvās igitur, vigilā. hoc age.' ‘quid vīs?'
‘dēficient inopem vēnae tē, nī cibus atque
ingēns accēdit stomachō fultūra ruentī.
tū cessās? agedum sūme hoc tisanārium orȳzae.'
‘quantī ēmptae?' ‘parvō.' ‘quantī ergō?' ‘octussibus.' ‘ēheu,
quid rēfert, morbō an fūrtīs pereamque rapīnīs?'
quisnam igitur sānus? quī nōn stultus. quid avārus?
stultus et īnsānus. quid, sīquis nōn sit avārus,
continuō sānus? minimē. cūr, Stōice? dīcam.
‘nōn est cardiacus' Craterum dīxisse putātō
‘hic aeger'. rēctē est igitur surgetque? negābit,
quod latus aut rēnēs morbō temptentur acūtō.
nōn est perjūrus neque sordidus: inmolet aequīs
hic porcum Laribus; vērum ambitiōsus et audāx:
nāviget Anticyram. quid enim differt, barathrōne
dōnēs quidquid habēs an numquam ūtāre parātīs?
Servius Oppidius Canusī duo praedia, dīves
antīquō cēnsū, gnātīs dīvisse duōbus
fertur et hoc moriēns puerīs dīxisse vocātīs
ad lectum: ‘postquam tē tālōs, Aule, nucēsque
ferre sinū laxō, dōnāre et lūdere vīdī,
tē, Tiberī, numerāre, cavīs abscondere trīstem,
extimuī, nē vōs ageret vēsānia discors,
tū Nōmentānum, tū nē sequerēre Cicūtam.
quārē per dīvōs ōrātus uterque Penātīs
tū cave nē minuās, tū nē majus faciās id
quod satis esse putat pater et nātūra coercet.
praetereā nē vōs tītillet glōria, jūre
jūrandō obstringam ambō: uter aedīlis fueritve
vestrum praetor, is intestābilis et sacer estō.'
in cicere atque fabā bona tū perdāsque lupīnīs,
lātus ut in circō spatiēre et aēneus ut stēs,
nūdus agrīs, nūdus nummīs, īnsāne, paternīs;
scīlicet ut plausūs quōs fert Agrippa ferās tū,
astūta ingenuum volpēs imitāta leōnem?
nequis humāsse velit Aiācem, Ātrīda, vetās cūr?
‘rēx sum': nīl ultrā quaerō plēbejus. ‘et aequam
rem imperitō, ac sī cui videor nōn jūstus, inultō
dīcere quod sentit permittō.' maxime rēgum,
dī tibi dent captā classem reddūcere Trojā.
ergō cōnsulere et mox respondēre licēbit?
‘cōnsule.' cūr Aiāx, hērōs ab Achille secundus,
pūtēscit, totiēns servātīs clārus Achīvīs,
gaudeat ut populus Priamī Priamusque inhumātō,
per quem tot juvenēs patriō caruēre sepulcrō?
‘mīlle ovium īnsānus mortī dedit, inclitum Ulixēn
et Menelāum ūnā mēcum sē occīdere clāmāns.'
tū cum prō vitulā statuis dulcem Aulide nātam
ante ārās spargisque molā caput, inprobe, salsā,
rēctum animī servās? ‘quōrsum?' īnsānus quid enim Aiāx
fēcit? cum strāvit ferrō pecus, abstinuit vim
uxōre et gnātō; mala multa precātus Atrīdīs
nōn ille aut Teucrum aut ipsum violāvit Ulixēn.
‘vērum ego, ut haerentīs adversō lītore nāvīs
ēriperem, prūdēns plācāvī sanguine dīvōs.'
nempe tuō, furiōse? ‘meō, sed nōn furiōsus.'
quī speciēs aliās vērī scelerisque tumultū
permixtās capiet, commōtus habēbitur atque
stultitiāne erret nihilum distābit an īrā.
Aiāx inmeritōs cum occīdit dēsipit agnōs:
cum prūdēns scelus ob titulōs admittis inānīs,
stās animō et pūrum est vitiō tibi cum tumidum est cor?
sīquis lectīcā nitidam gestāre amet agnam,
huic vestem ut gnātae, paret ancillās, paret aurum,
Rūfam aut Pūsillam appellet fortīque marītō
dēstinet uxōrem: interdictō huic omne adimat jūs
praetor et ad sānōs abeat tūtēla propinquōs.
quid, sī quis gnātam prō mūtā dēvovet agnā,
integer est animī? nē dīxeris. ergō ubi prāva
stultitia, hīc summa est īnsānia; quī scelerātus,
et furiōsus erit; quem cēpit vitrea fāma,
hunc circumtonuit gaudēns Bellōna cruentīs.
nunc age luxuriam et Nōmentānum arripe mēcum.
vincet enim stultōs ratiō īnsānīre nepōtēs.
hic simul accēpit patrimōnī mīlle talenta,
ēdīcit, piscātor utī, pōmārius, auceps,
unguentārius ac Tuscī turba inpia vīcī,
cum scurrīs fartor, cum Vēlābrō omne macellum
māne domum veniant. quid tum? vēnēre frequentēs,
verba facit lēnō: ‘quidquid mihi, quidquid et hōrum
cuique domī est, id crēde tuum et vel nunc pete vel crās.'
accipe quid contrā haec juvenis responderit aequus.
‘in nive Lūcānā dormīs ocreātus, ut aprum
cēnem ego; tū piscīs hībernō ex aequore verris.
sēgnis ego, indignus quī tantum possideam; aufer,
sūme tibī deciēns; tibi tantundem; tibi triplex,
unde uxor mediā currit dē nocte vocāta.'
fīlius Aesōpī dētractam ex aure Metellae,
scīlicet ut deciēns solidum absorbēret, acētō
dīluit īnsignem bācam: quī sānior ac sī
illud idem in rapidum flūmen jaceretve cloācam?
Quīntī prōgeniēs Arrī, pār nōbile frātrum
nēquitiā et nūgīs prāvōrum et amōre gemellum
lusciniās solitī inpēnsō prandēre coēmptās,
quōrsum abeant? sānī ut crētā, an carbōne notātī?
aedificāre casās, plōstellō adjungere mūrīs,
lūdere pār inpār, equitāre in harundine longā
sīquem dēlectet barbātum, āmentia verset.
sī puerīlius hīs ratiō esse ēvincet amāre
nec quicquam differre, utrumne in pulvere, trīmus
quāle prius, lūdās opus, an meretrīcis amōre
sollicitus plōrēs: quaerō, faciāsne quod ōlim
mūtātus Polemōn? pōnās īnsignia morbī,
fasciolās, cubital, fōcālia, pōtus ut ille
dīcitur ex collō fūrtim carpsisse corōnās,
postquam est inprānsī correptus vōce magistrī?
porrigis īrātō puerō cum pōma, recūsat;
‘sūme, catelle': negat; sī nōn dēs, optet. amātor
exclūsus quī distat, agit ubi sēcum, eat an nōn,
quō reditūrus erat nōn arcessītus, et haeret
invīsīs foribus? ‘nec nunc, cum mē vocet ultrō,
accēdam? an potius mediter fīnīre dolōrēs?
exclūsit; revocat: redeam? nōn, sī obsecret.' ecce
servus, nōn paulō sapientior ‘ō ere, quae rēs
nec modum habet neque cōnsilium, ratiōne modōque
tractārī nōn volt. in amōre haec sunt mala, bellum,
pāx rūrsum: haec sīquis tempestātis prope rītū
mōbilia et caecā fluitantia sorte labōret
reddere certa sibī, nihilō plūs explicet ac sī
īnsānīre paret certā ratiōne modōque.'
quid? cum Pīcēnīs excerpēns sēmina pōmīs
gaudēs, sī cameram percustī forte, penes tē es?
quid? cum balba ferīs annōsō verba palātō,
aedificante casās quī sānior? adde cruōrem
stultitiae atque ignem gladiō scrūtāre. modo, inquam.
Hellade percussā Marius cum praecipitat sē,
cerrītus fuit? an commōtae crīmine mentis
absolvēs hominem et sceleris damnābis eundem
ex mōre inpōnēns cognāta vocābula rēbus?
lībertīnus erat, quī circum compita siccus
lautīs māne senex manibus currēbat et ‘ūnum',
‘quid tam magnum?' addēns, ‘ūnum mē surpite mortī!
dīs etenim facile est' ōrābat, sānus utrīsque
auribus atque oculīs; mentem, nisi lītigiōsus,
exciperet dominus, cum vēnderet. hoc quoque volgus
Chrȳsippus pōnit fēcundā in gente Menēnī.
‘Juppiter, ingentīs quī dās adimisque dolōrēs,'
māter ait puerī mēnsīs jam quīnque cubantis,
‘frīgida sī puerum quārtāna relīquerit, illō
māne diē, quō tū indīcis jejūnia, nūdus
in Tiberī stābit.' cāsus medicusve levārit
aegrum ex praecipitī: māter dēlīra necābit
in gelidā fīxum rīpā febrimque redūcet,
quōne malō mentem concussa? timōre deōrum."
haec mihi Stertinius, sapientum octāvus, amīcō
arma dedit, posthāc nē conpellārer inultus.
dīxerit īnsānum quī mē, totidem audiet atque
respicere ignōtō discet pendentia tergō.'
‘Stōice, post damnum sīc vēndās omnia plūris,
quā mē stultitiā, quoniam nōn est genus ūnum,
īnsānīre putās? ego nam videor mihi sānus.'
‘quid, caput abscissum manibus cum portat Agauē
gnātī īnfēlīcis, sibi tunc furiōsa vidētur?'
‘stultum mē fateor (liceat concēdere vērīs)
atque etiam īnsānum; tantum hoc ēdissere, quō mē
aegrōtāre putēs animī vitiō.' ‘accipe: prīmum
aedificās, hoc est longōs imitāris, ab īmō
ad summum tōtus modulī bipedālis, et īdem
corpore majōrem rīdēs Turbōnis in armīs
spīritum et incessum: quī rīdiculus minus illō?
an, quodcumque facit Maecēnās, tē quoque vērum est,
tantō dissimilem et tantō certāre minōrem?
absentis rānae pullīs vitulī pede pressīs
ūnus ubi effūgit, mātrī dēnārrat, ut ingēns
bēlua cognātōs ēlīserit: illa rogāre,
quantane? num tantum, sufflāns sē, magna fuisset?
‘major dīmidiō.' ‘num tantō?' cum magis atque
sē magis īnflāret, ‘nōn, sī tē rūperis,' inquit,
‘pār eris.' haec ā tē nōn multum ablūdit imāgō.
adde poēmata nunc, hoc est, oleum adde camīnō,
quae sī quis sānus fēcit, sānus facis et tū.
nōn dīcō horrendam rabiem' ‘jam dēsine.' ‘cultum
majōrem cēnsū' ‘teneās, Damasippe, tuīs tē.'
‘mīlle puellārum, puerōrum mīlle furōrēs'
‘ō major tandem parcās, īnsāne, minōrī.'