Tū quoque lītoribus nostrīs, Aenēia nūtrīx,
aeternam moriēns fāmam, Cājēta, dedistī;
et nunc servat honōs sēdem tuus, ossaque nōmen
Hesperiā in magnā, sī qua est ea glōria, signat.
At pius exsequiīs Aenēās rīte solūtīs,
aggere compositō tumulī, postquam alta quiērunt
aequora, tendit iter vēlīs portumque relinquit.
aspīrant aurae in noctem nec candida cursūs
lūna negat, splendet tremulō sub lūmine pontus.
proxima Circaeae rāduntur lītora terrae,
dīves inaccessōs ubi Sōlis fīlia lūcōs
adsiduō resonat cantū, tēctīsque superbīs
ūrit odōrātam nocturna in lūmina cedrum
argūtō tenuīs percurrēns pectine tēlās.
hinc exaudīrī gemitūs īraeque leōnum
vincla recūsantum et sērā sub nocte rudentum,
saetigerīque suēs atque in praesēpibus ursī
saevīre ac fōrmae magnōrum ululāre lupōrum,
quōs hominum ex faciē dea saeva potentibus herbīs
induerat Circē in vultūs ac terga ferārum.
quae nē mōnstra piī paterentur tālia Trōes
dēlātī in portūs neu lītora dīra subīrent,
Neptūnus ventīs implēvit vēla secundīs,
atque fugam dedit et praeter vada fervida vēxit.
Jamque rubēscēbat radiīs mare et aethere ab altō
Aurōra in roseīs fulgēbat lūtea bīgīs,
cum ventī posuēre omnisque repente resēdit
flātus, et in lentō luctantur marmore tōnsae.
atque hīc Aenēās ingentem ex aequore lūcum
prōspicit. hunc inter fluviō Tiberīnus amoenō
verticibus rapidīs et multā flāvus harēnā
in mare prōrumpit. variae circumque suprāque
adsuētae rīpīs volucrēs et flūminis alveō
aethera mulcēbant cantū lūcōque volābant.
flectere iter sociīs terraeque advertere prōrās
imperat et laetus fluviō succēdit opācō.
Nunc age, quī rēgēs, Eratō, quae tempora, rērum
quis Latiō antīquō fuerit status, advena classem
cum prīmum Ausoniīs exercitus appulit ōrīs,
expediam, et prīmae revocābō exōrdia pugnae.
tū vātem, tū, dīva, monē. dīcam horrida bella,
dīcam aciēs āctōsque animīs in fūnera rēgēs,
Tyrrhēnamque manum tōtamque sub arma coāctam
Hesperiam. major rērum mihi nāscitur ōrdō,
majus opus moveō. Rēx arva Latīnus et urbēs
jam senior longā placidās in pāce regēbat.
hunc Faunō et nymphā genitum Laurente Marīcā
accipimus; Faunō Pīcus pater, isque parentem
tē, Sāturne, refert, tū sanguinis ultimus auctor.
fīlius huic fātō dīvum prōlēsque virīlis
nūlla fuit, prīmāque oriēns ērepta juventā est.
sōla domum et tantās servābat fīlia sēdēs
jam mātūra virō, jam plēnīs nūbilis annīs.
multī illam magnō ē Latiō tōtāque petēbant
Ausoniā; petit ante aliōs pulcherrimus omnīs
Turnus, avīs atavīsque potēns, quem rēgia conjūnx
adjungī generum mīrō properābat amōre;
sed variīs portenta deum terrōribus obstant.
laurus erat tēctī mediō in penetrālibus altīs
sacra comam multōsque metū servāta per annōs,
quam pater inventam, prīmās cum conderet arcēs,
ipse ferēbātur Phoebō sacrāsse Latīnus,
Laurentīsque ab eā nōmen posuisse colōnīs.
hujus apēs summum dēnsae (mīrābile dictū)
strīdōre ingentī liquidum trāns aethera vectae
obsēdēre apicem, et pedibus per mūtua nexīs
exāmen subitum rāmō frondente pependit.
continuō vātēs ‘externum cernimus’ inquit
‘adventāre virum et partīs petere agmen eāsdem
partibus ex īsdem et summā dominārier arce.’
praetereā, castīs adolet dum altāria taedīs,
et juxtā genitōrem astat Lāvīnia virgō,
vīsa (nefās) longīs comprēndere crīnibus ignem
atque omnem ōrnātum flammā crepitante cremārī,
rēgālīsque accēnsa comās, accēnsa corōnam
īnsignem gemmīs; tum fūmida lūmine fulvō
involvī ac tōtīs Volcānum spargere tēctīs.
id vērō horrendum ac vīsū mīrābile ferrī:
namque fore inlūstrem fāmā fātīsque canēbant
ipsam, sed populō magnum portendere bellum.
At rēx sollicitus mōnstrīs ōrācula Faunī,
fātidicī genitōris, adit lūcōsque sub altā
cōnsulit Albuneā, nemorum quae maxima sacrō
fonte sonat saevamque exhālat opāca mephītim.
hinc Italae gentēs omnisque Oenōtria tellūs
in dubiīs respōnsa petunt; hūc dōna sacerdōs
cum tulit et caesārum ovium sub nocte silentī
pellibus incubuit strātīs somnōsque petīvit,
multa modīs simulācra videt volitantia mīrīs
et variās audit vōcēs fruiturque deōrum
conloquiō atque īmīs Acheronta adfātur Avernīs.
hīc et tum pater ipse petēns respōnsa Latīnus
centum lānigerās mactābat rīte bidentīs,
atque hārum effultus tergō strātīsque jacēbat
velleribus: subita ex altō vōx reddita lūcō est:
‘nē pete cōnubiīs nātam sociāre Latīnīs,
ō mea prōgeniēs, thalamīs neu crēde parātīs;
externī venient generī, quī sanguine nostrum
nōmen in astra ferant, quōrumque ā stirpe nepōtēs
omnia sub pedibus, quā sōl utrumque recurrēns
aspicit Ōceanum, vertīque regīque vidēbunt.’
haec respōnsa patris Faunī monitūsque silentī
nocte datōs nōn ipse suō premit ōre Latīnus,
sed circum lātē volitāns jam Fāma per urbēs
Ausoniās tulerat, cum Lāomedontia pūbēs
grāmineō rīpae religāvit ab aggere classem.
Aenēās prīmīque ducēs et pulcher Iūlus
corpora sub rāmīs dēpōnunt arboris altae,
īnstituuntque dapēs et adōrea lība per herbam
subiciunt epulīs (sīc Juppiter ipse monēbat)
et Cereāle solum pōmīs agrestibus augent.
cōnsūmptīs hīc forte aliīs, ut vertere morsūs
exiguam in Cererem pēnūria adēgit edendī,
et violāre manū mālīsque audācibus orbem
fātālis crustī patulīs nec parcere quadrīs:
‘heus, etiam mēnsās cōnsūmimus?’ inquit Iūlus,
nec plūra, adlūdēns. ea vōx audīta labōrum
prīma tulit fīnem, prīmamque loquentis ab ōre
ēripuit pater ac stupefactus nūmine pressit.
continuō ‘salvē fātīs mihi dēbita tellūs
vōsque’ ait ‘ō fīdī Trōjae salvēte penātēs:
hīc domus, haec patria est. genitor mihi tālia namque
(nunc repetō) Anchīsēs fātōrum arcāna relīquit:
“cum tē, nāte, famēs ignōta ad lītora vectum
accīsīs cōget dapibus cōnsūmere mēnsās,
tum spērāre domōs dēfessus, ibīque mementō
prīma locāre manū mōlīrīque aggere tēcta.”
haec erat illa famēs, haec nōs suprēma manēbat
exitiīs positūra modum.
quārē agite et prīmō laetī cum lūmine sōlis
quae loca, quīve habeant hominēs, ubi moenia gentis,
vestīgēmus et ā portū dīversa petāmus.
nunc paterās lībāte Jovī precibusque vocāte
Anchīsēn genitōrem, et vīna repōnite mēnsīs.’
Sīc deinde effātus frondentī tempora rāmō
implicat et geniumque locī prīmamque deōrum
Tellūrem Nymphāsque et adhūc ignōta precātur
flūmina, tum Noctem Noctisque orientia signa
Īdaeumque Jovem Phrygiamque ex ōrdine mātrem
invocat, et duplicīs caelōque Erebōque parentīs.
hīc pater omnipotēns ter caelō clārus ab altō
intonuit, radiīsque ārdentem lūcis et aurō
ipse manū quatiēns ostendit ab aethere nūbem.
dīditur hīc subitō Trōjāna per agmina rūmor
advēnisse diem quō dēbita moenia condant.
certātim īnstaurant epulās atque ōmine magnō
crātēras laetī statuunt et vīna corōnant.
Postera cum prīmā lūstrābat lampade terrās
orta diēs, urbem et fīnīs et lītora gentis
dīversī explōrant: haec fontis stāgna Numīcī,
hunc Thybrim fluvium, hīc fortīs habitāre Latīnōs.
tum satus Anchīsā dēlēctōs ōrdine ab omnī
centum ōrātōrēs augusta ad moenia rēgis
īre jubet, rāmīs vēlātōs Palladis omnīs,
dōnaque ferre virō pācemque exposcere Teucrīs.
haud mora, festīnant jussī rapidīsque feruntur
passibus. ipse humilī dēsignat moenia fossā
mōlīturque locum, prīmāsque in lītore sēdēs
castrōrum in mōrem pinnīs atque aggere cingit.
jamque iter ēmēnsī turrīs ac tēcta Latīnōrum
ardua cernēbant juvenēs mūrōque subībant.
ante urbem puerī et prīmaevō flōre juventūs
exercentur equīs domitantque in pulvere currūs,
aut ācrīs tendunt arcūs aut lenta lacertīs
spīcula contorquent, cursūque ictūque lacessunt:
cum praevectus equō longaevī rēgis ad aurīs
nūntius ingentīs ignōtā in veste reportat
advēnisse virōs. ille intrā tēcta vocārī
imperat et soliō medius cōnsēdit avītō.
Tēctum augustum, ingēns, centum sublīme columnīs
urbe fuit summā, Laurentis rēgia Pīcī,
horrendum silvīs et rēligiōne parentum.
hīc scēptra accipere et prīmōs attollere fascīs
rēgibus ōmen erat; hoc illīs cūria templum,
hae sacrīs sēdēs epulīs; hīc ariete caesō
perpetuīs solitī patrēs cōnsīdere mēnsīs.
quīn etiam veterum effigiēs ex ōrdine avōrum
antīquā ē cedrō, Italusque paterque Sabīnus
vītisator curvam servāns sub imāgine falcem,
Sāturnusque senex Jānīque bifrontis imāgō
vestibulō astābant, aliīque ab orīgine rēgēs,
Mārtiaque ob patriam pugnandō vulnera passī.
multaque praetereā sacrīs in postibus arma,
captīvī pendent currūs curvaeque secūrēs
et cristae capitum et portārum ingentia claustra
spīculaque clipeīque ēreptaque rōstra carīnīs.
ipse Quirīnālī lituō parvāque sedēbat
succīnctus trabeā laevāque ancīle gerēbat
Pīcus, equum domitor, quem capta cupīdine conjūnx
aureā percussum virgā versumque venēnīs
fēcit avem Circē sparsitque colōribus ālās.
Tālī intus templō dīvum patriāque Latīnus
sēde sedēns Teucrōs ad sēsē in tēcta vocāvit,
atque haec ingressīs placidō prior ēdidit ōre:
‘dīcite, Dardanidae (neque enim nescīmus et urbem
et genus, audītīque advertitis aequore cursum),
quid petitis? quae causa ratēs aut cujus egentīs
lītus ad Ausonium tot per vada caerula vēxit?
sīve errōre viae seu tempestātibus āctī,
quālia multa marī nautae patiuntur in altō,
flūminis intrāstis rīpās portūque sedētis,
nē fugite hospitium, nēve ignōrāte Latīnōs
Sāturnī gentem haud vinclō nec lēgibus aequam,
sponte suā veterisque deī sē mōre tenentem.
atque equidem meminī (fāma est obscūrior annīs)
Auruncōs ita ferre senēs, hīs ortus ut agrīs
Dardanus Īdaeās Phrygiae penetrārit ad urbēs
Thrēiciamque Samum, quae nunc Samothrācia fertur.
hinc illum Corythī Tyrrhēnā ab sēde profectum
aurea nunc soliō stēllantis rēgia caelī
accipit et numerum dīvōrum altāribus auget.’
Dīxerat, et dicta Īlioneus sīc vōce secūtus:
‘rēx, genus ēgregium Faunī, nec flūctibus āctōs
ātra subēgit hiems vestrīs succēdere terrīs,
nec sīdus regiōne viae lītusve fefellit:
cōnsiliō hanc omnēs animīsque volentibus urbem
adferimur pulsī rēgnīs, quae maxima quondam
extrēmō veniēns sōl aspiciēbat Olympō.
ab Jove prīncipium generis, Jove Dardana pūbēs
gaudet avō, rēx ipse Jovis dē gente suprēmā:
Trōius Aenēās tua nōs ad līmina mīsit.
quanta per Īdaeōs saevīs effūsa Mycēnīs
tempestās ierit campōs, quibus āctus uterque
Eurōpae atque Asiae fātīs concurrerit orbis,
audiit et sī quem tellūs extrēma refūsō
summovet Ōceanō et sī quem extenta plagārum
quattuor in mediō dirimit plaga sōlis inīquī.
dīluviō ex illō tot vasta per aequora vectī
dīs sēdem exiguam patriīs lītusque rogāmus
innocuum et cūnctīs undamque auramque patentem.
nōn erimus rēgnō indecorēs, nec vestra ferētur
fāma levis tantīque abolescet grātia factī,
nec Trōjam Ausoniōs gremiō excēpisse pigēbit.
fāta per Aenēae jūrō dextramque potentem,
sīve fidē seu quis bellō est expertus et armīs:
multī nōs populī, multae (nē temne, quod ultrō
praeferimus manibus vittās ac verba precantia)
et petiēre sibi et voluēre adjungere gentēs;
sed nōs fāta deum vestrās exquīrere terrās
imperiīs ēgēre suīs. hinc Dardanus ortus,
hūc repetit jussīsque ingentibus urget Apollō
Tyrrhēnum ad Thybrim et fontis vada sacra Numīcī.
dat tibi praetereā fortūnae parva priōris
mūnera, rēliquiās Trōjā ex ārdente receptās.
hōc pater Anchīsēs aurō lībābat ad ārās,
hoc Priamī gestāmen erat cum jūra vocātīs
mōre daret populīs, scēptrumque sacerque tiārās
Īliadumque labor vestēs.’
Tālibus Īlioneī dictīs dēfīxa Latīnus
obtūtū tenet ōra solōque immōbilis haeret,
intentōs volvēns oculōs. nec purpura rēgem
picta movet nec scēptra movent Priamēia tantum
quantum in cōnubiō nātae thalamōque morātur,
et veteris Faunī volvit sub pectore sortem:
hunc illum fātīs externā ab sēde profectum
portendī generum paribusque in rēgna vocārī
auspiciīs, huic prōgeniem virtūte futūram
ēgregiam et tōtum quae vīribus occupet orbem.
tandem laetus ait: ‘dī nostra incepta secundent
auguriumque suum! dabitur, Trōjāne, quod optās.
mūnera nec spernō: nōn vōbīs rēge Latīnō
dīvitis ūber agrī Trōjaeve opulentia dēerit.
ipse modo Aenēās, nostrī sī tanta cupīdō est,
sī jungī hospitiō properat sociusque vocārī,
adveniat, vultūs nēve exhorrēscat amīcōs:
pars mihi pācis erit dextram tetigisse tyrannī.
vōs contrā rēgī mea nunc mandāta referte:
est mihi nāta, virō gentis quam jungere nostrae
nōn patriō ex adytō sortēs, nōn plūrima caelō
mōnstra sinunt; generōs externīs adfore ab ōrīs,
hoc Latiō restāre canunt, quī sanguine nostrum
nōmen in astra ferant. hunc illum poscere fāta
et reor et, sī quid vērī mēns augurat, optō.’
haec effātus equōs numerō pater ēligit omnī
(stābant ter centum nitidī in praesēpibus altīs);
omnibus extemplō Teucrīs jubet ōrdine dūcī
īnstrātōs ostrō ālipedēs pictīsque tapētīs
(aurea pectoribus dēmissa monīlia pendent,
tēctī aurō fulvum mandunt sub dentibus aurum),
absentī Aenēae currum geminōsque jugālīs
sēmine ab aetheriō spīrantīs nāribus ignem,
illōrum dē gente patrī quōs daedala Circē
suppositā dē mātre nothōs fūrāta creāvit.
tālibus Aeneadae dōnīs dictīsque Latīnī
sublīmēs in equīs redeunt pācemque reportant.
Ecce autem Īnachiīs sēsē referēbat ab Argīs
saeva Jovis conjūnx aurāsque invecta tenēbat,
et laetum Aenēān classemque ex aethere longē
Dardaniam Siculō prōspexit ab usque Pachȳnō.
mōlīrī jam tēcta videt, jam fīdere terrae,
dēseruisse ratēs: stetit ācrī fīxa dolōre.
tum quassāns caput haec effundit pectore dicta:
‘heu stirpem invīsam et fātīs contrāria nostrīs
fāta Phrygum! num Sīgēīs occumbere campīs,
num captī potuēre capī? num incēnsa cremāvit
Trōja virōs? mediās aciēs mediōsque per ignīs
invēnēre viam. at, crēdō, mea nūmina tandem
fessa jacent, odiīs aut exsaturāta quiēvī.
quīn etiam patriā excussōs īnfēsta per undās
ausa sequī et profugīs tōtō mē oppōnere pontō.
absūmptae in Teucrōs vīrēs caelīque marisque.
quid Syrtēs aut Scylla mihī, quid vasta Charybdis
prōfuit? optātō conduntur Thybridis alveō
sēcūrī pelagī atque meī. Mārs perdere gentem
immānem Lapithum valuit, concessit in īrās
ipse deum antīquam genitor Calydōna Diānae,
quod scelus aut Lapithās tantum aut Calydōna merentem?
ast ego, magna Jovis conjūnx, nīl linquere inausum
quae potuī īnfēlīx, quae mēmet in omnia vertī,
vincor ab Aenēā. quod sī mea nūmina nōn sunt
magna satis, dubitem haud equidem implōrāre quod usquam est:
flectere sī nequeō superōs, Acheronta movēbō.
nōn dabitur rēgnīs, estō, prohibēre Latīnīs,
atque immōta manet fātīs Lāvīnia conjūnx:
at trahere atque morās tantīs licet addere rēbus,
at licet ambōrum populōs exscindere rēgum.
hāc gener atque socer coeant mercēde suōrum:
sanguine Trōjānō et Rutulō dōtābere, virgō,
et Bellōna manet tē prōnuba. nec face tantum
Cissēis praegnās ignīs ēnīxa jugālīs;
quīn īdem Venerī partus suus et Paris alter,
fūnestaeque iterum recidīva in Pergama taedae.’
Haec ubi dicta dedit, terrās horrenda petīvit;
lūctificam Allēctō dīrārum ab sēde deārum
īnfernīsque ciet tenebrīs, cui trīstia bella
īraeque īnsidiaeque et crīmina noxia cordī.
ōdit et ipse pater Plūtōn, ōdēre sorōrēs
Tartareae mōnstrum: tot sēsē vertit in ōra,
tam saevae faciēs, tot pullulat ātra colubrīs.
quam Jūnō hīs acuit verbīs ac tālia fātur:
‘hunc mihi dā proprium, virgō sata Nocte, labōrem,
hanc operam, nē noster honōs īnfrāctave cēdat
fāma locō, neu cōnubiīs ambīre Latīnum
Aeneadae possint Italōsve obsīdere fīnīs.
tū potes ūnanimōs armāre in proelia frātrēs
atque odiīs versāre domōs, tū verbera tēctīs
fūnereāsque īnferre facēs, tibi nōmina mīlle,
mīlle nocendī artēs. fēcundum concute pectus,
disice compositam pācem, sere crīmina bellī;
arma velit poscatque simul rapiatque juventūs.’
Exim Gorgoneīs Allēctō īnfecta venēnīs
prīncipiō Latium et Laurentis tēcta tyrannī
celsa petit, tacitumque obsēdit līmen Amātae,
quam super adventū Teucrum Turnīque hymenaeīs
fēmineae ārdentem cūraeque īraeque coquēbant.
huic dea caeruleīs ūnum dē crīnibus anguem
conicit, inque sinum praecordia ad intima subdit,
quō furibunda domum mōnstrō permisceat omnem.
ille inter vestīs et lēvia pectora lāpsus
volvitur attāctū nūllō, fallitque furentem
vīpeream īnspīrāns animam; fit tortile collō
aurum ingēns coluber, fit longae taenia vittae
innectitque comās et membrīs lūbricus errat.
ac dum prīma luēs ūdō sublāpsa venēnō
pertemptat sēnsūs atque ossibus implicat ignem
necdum animus tōtō percēpit pectore flammam,
mollius et solitō mātrum dē mōre locūta est,
multa super nātae lacrimāns Phrygiīsque hymenaeīs:
‘exulibusne datur dūcenda Lavīnia Teucrīs,
ō genitor, nec tē miseret nātaeque tuīque?
nec mātris miseret, quam prīmō Aquilōne relinquet
perfidus alta petēns abductā virgine praedō?
at nōn sīc Phrygius penetrat Lacedaemona pāstor,
Lēdaeamque Helenam Trōjānās vēxit ad urbēs?
quid tua sāncta fidēs? quid cūra antīqua tuōrum
et cōnsanguineō totiēns data dextera Turnō?
sī gener externā petitur dē gente Latīnīs,
idque sedet, Faunīque premunt tē jussa parentis,
omnem equidem scēptrīs terram quae lībera nostrīs
dissidet externam reor et sīc dīcere dīvōs.
et Turnō, sī prīma domūs repetātur orīgō,
Īnachus Ācrisiusque patrēs mediaeque Mycēnae.’
Hīs ubi nēquīquam dictīs experta Latīnum
contrā stāre videt, penitusque in vīscera lāpsum
serpentis furiāle malum tōtamque pererrat,
tum vērō īnfēlīx ingentibus excita mōnstrīs
immēnsam sine mōre furit lymphāta per urbem.
ceu quondam tortō volitāns sub verbere turbō,
quem puerī magnō in gȳrō vacua ātria circum
intentī lūdō exercent. ille āctus habēnā
curvātīs fertur spatiīs; stupet īnscia suprā
impūbēsque manus mīrāta volūbile buxum;
dant animōs plāgae: nōn cursū sēgnior illō
per mediās urbēs agitur populōsque ferōcīs.
quīn etiam in silvās simulātō nūmine Bacchī
majus adorta nefās majōremque ōrsa furōrem
ēvolat et nātam frondōsīs montibus abdit,
quō thalamum ēripiat Teucrīs taedāsque morētur,
euhoe Bacche fremēns, sōlum tē virgine dignum
vōciferāns: etenim mollīs tibi sūmere thyrsōs,
tē lūstrāre chorō, sacrum tibi pāscere crīnem.
fāma volat, furiīsque accēnsās pectore mātrēs
īdem omnīs simul ārdor agit nova quaerere tēcta.
dēseruēre domōs, ventīs dant colla comāsque;
ast aliae tremulīs ululātibus aethera complent
pampineāsque gerunt incīnctae pellibus hastās.
ipsa inter mediās flagrantem fervida pīnum
sustinet ac nātae Turnīque canit hymenaeōs
sanguineam torquēns aciem, torvumque repente
clāmat: ‘iō mātrēs, audīte, ubi quaeque, Latīnae:
sī qua piīs animīs manet īnfēlīcis Amātae
grātia, sī jūris māternī cūra remordet,
solvite crīnālīs vittās, capite orgia mēcum.’
tālem inter silvās, inter dēserta ferārum
rēgīnam Allēctō stimulīs agit undique Bacchī.
Postquam vīsa satis prīmōs acuisse furōrēs
cōnsiliumque omnemque domum vertisse Latīnī,
prōtinus hinc fuscīs trīstis dea tollitur ālīs
audācis Rutulī ad mūrōs, quam dīcitur urbem
Ācrisiōnēīs Danaē fundāsse colōnīs
praecipitī dēlāta Notō. locus Ardea quondam
dictus avīs, et nunc magnum manet Ardea nōmen,
sed fortūna fuit. tēctīs hīc Turnus in altīs
jam mediam nigrā carpēbat nocte quiētem.
Allēctō torvam faciem et furiālia membra
exuit, in vultūs sēsē trānsfōrmat anīlīs
et frontem obscēnam rūgīs arat, induit albōs
cum vittā crīnīs, tum rāmum innectit olīvae;
fit Calybē Jūnōnis anus templīque sacerdōs,
et juvenī ante oculōs hīs sē cum vōcibus offert:
‘Turne, tot incassum fūsōs patiēre labōrēs,
et tua Dardaniīs trānscrībī scēptra colōnīs?
rēx tibi conjugium et quaesītās sanguine dōtēs
abnegat, externusque in rēgnum quaeritur hērēs.
ī nunc, ingrātīs offer tē, inrīse, perīclīs;
Tyrrhēnās, ī, sterne aciēs, tege pāce Latīnōs.
haec adeō tibi mē, placidā cum nocte jacērēs,
ipsa palam fārī omnipotēns Sāturnia jussit.
quārē age et armārī pūbem portīsque movērī
laetus in arma parā, et Phrygiōs quī flūmine pulchrō
cōnsēdēre ducēs pictāsque exūre carīnās.
caelestum vīs magna jubet. rēx ipse Latīnus,
nī dare conjugium et dictō pārēre fatētur,
sentiat et tandem Turnum experiātur in armīs.’
Hīc juvenis vātem inrīdēns sīc orsa vicissim
ōre refert: ‘classīs invectās Thybridis undam
nōn, ut rēre, meās effūgit nūntius aurīs;
nē tantōs mihi finge metūs. nec rēgia Jūnō
immemor est nostrī.
sed tē victa sitū vērīque effēta senectūs,
ō māter, cūrīs nēquīquam exercet, et arma
rēgum inter falsā vātem formīdine lūdit.
cūra tibī dīvum effigiēs et templa tuērī;
bella virī pācemque gerent quīs bella gerenda.’
Tālibus Allēctō dictīs exārsit in īrās.
at juvenī ōrantī subitus tremor occupat artūs,
dēriguēre oculī: tot Erīnȳs sībilat hydrīs
tantaque sē faciēs aperit; tum flammea torquēns
lūmina cūnctantem et quaerentem dīcere plūra
reppulit, et geminōs ērēxit crīnibus anguīs,
verberaque īnsonuit rabidōque haec addidit ōre:
‘ēn ego victa sitū, quam vērī effēta senectūs
arma inter rēgum falsā formīdine lūdit.
respice ad haec: adsum dīrārum ab sēde sorōrum,
bella manū lētumque gerō.’
sīc effāta facem juvenī conjēcit et ātrō
lūmine fūmantīs fīxit sub pectore taedās.
ollī somnum ingēns rumpit pavor, ossaque et artūs
perfundit tōtō prōruptus corpore sūdor.
arma āmēns fremit, arma torō tēctīsque requīrit;
saevit amor ferrī et scelerāta īnsānia bellī,
īra super: magnō velutī cum flamma sonōre
virgea suggeritur costīs undantis aēnī
exsultantque aestū laticēs, furit intus aquāī
fūmidus atque altē spūmīs exūberat amnis,
nec jam sē capit unda, volat vapor āter ad aurās.
ergō iter ad rēgem pollūtā pāce Latīnum
indīcit prīmīs juvenum et jubet arma parārī,
tūtārī Ītaliam, dētrūdere fīnibus hostem;
sē satis ambōbus Teucrīsque venīre Latīnīsque.
haec ubi dicta dedit dīvōsque in vōta vocāvit,
certātim sēsē Rutulī exhortantur in arma.
hunc decus ēgregium fōrmae movet atque juventae,
hunc atavī rēgēs, hunc clārīs dextera factīs.
Dum Turnus Rutulōs animīs audācibus implet,
Allēctō in Teucrōs Stygiīs sē concitat ālīs,
arte novā, speculāta locum, quō lītore pulcher
īnsidiīs cursūque ferās agitābat Iūlus.
hīc subitam canibus rabiem Cōcȳtia virgō
obicit et nōtō nārīs contingit odōre,
ut cervum ārdentēs agerent; quae prīma labōrum
causa fuit bellōque animōs accendit agrestīs.
cervus erat fōrmā praestantī et cornibus ingēns,
Tyrrhīdae puerī quem mātris ab ūbere raptum
nūtrībant Tyrrhusque pater, cui rēgia pārent
armenta et lātē cūstōdia crēdita campī.
adsuētum imperiīs soror omnī Silvia cūrā
mollibus intexēns ōrnābat cornua sertīs,
pectēbatque ferum pūrōque in fonte lavābat.
ille manum patiēns mēnsaeque adsuētus erīlī
errābat silvīs rūrsusque ad līmina nōta
ipse domum sērā quamvīs sē nocte ferēbat.
hunc procul errantem rabidae vēnantis Iūlī
commōvēre canēs, fluviō cum forte secundō
dēflueret rīpāque aestūs viridante levāret.
ipse etiam eximiae laudis succēnsus amōre
Ascanius curvō dērēxit spīcula cornū;
nec dextrae errantī deus āfuit, āctaque multō
perque uterum sonitū perque īlia vēnit harundō.
saucius at quadripēs nōta intrā tēcta refūgit
successitque gemēns stabulīs, questūque cruentus
atque implōrantī similis tēctum omne replēbat.
Silvia prīma soror palmīs percussa lacertōs
auxilium vocat et dūrōs conclāmat agrestīs.
ollī (pestis enim tacitīs latet aspera silvīs)
imprōvīsī adsunt, hic torre armātus obustō,
stīpitis hic gravidī nōdīs; quod cuique repertum
rīmantī tēlum īra facit. vocat agmina Tyrrhus,
quadrifidam quercum cuneīs ut forte coāctīs
scindēbat raptā spīrāns immāne secūrī.
At saeva ē speculīs tempus dea nacta nocendī
ardua tēcta petit stabulī et dē culmine summō
pāstōrāle canit signum cornūque recurvō
Tartaream intendit vōcem, quā prōtinus omne
contremuit nemus et silvae īnsonuēre profundae;
audiit et Triviae longē lacus, audiit amnis
sulpureā Nār albus aquā fontēsque Velīnī,
et trepidae mātrēs pressēre ad pectora nātōs.
tum vērō ad vōcem celerēs, quā būcina signum
dīra dedit, raptīs concurrunt undique tēlīs
indomitī agricolae, nec nōn et Trōia pūbēs
Ascaniō auxilium castrīs effundit apertīs.
dērēxēre aciēs. nōn jam certāmine agrestī
stīpitibus dūrīs agitur sudibusve praeustīs,
sed ferrō ancipitī dēcernunt ātraque lātē
horrēscit strictīs seges ēnsibus, aeraque fulgent
sōle lacessītā et lūcem sub nūbila jactant:
flūctus utī prīmō coepit cum albēscere ventō,
paulātim sēsē tollit mare et altius undās
ērigit, inde īmō cōnsurgit ad aethera fundō.
hīc juvenis prīmam ante aciem strīdente sagittā,
nātōrum Tyrrhī fuerat quī maximus, Almō,
sternitur; haesit enim sub gutture vulnus et ūdae
vōcis iter tenuemque inclūsit sanguine vītam.
corpora multa virum circā seniorque Galaesus,
dum pācī medium sē offert, jūstissimus ūnus
quī fuit Ausoniīsque ōlim dītissimus arvīs:
quīnque gregēs illī bālantum, quīna redībant
armenta, et terram centum vertēbat arātrīs.
Atque ea per campōs aequō dum Mārte geruntur,
prōmissī dea facta potēns, ubi sanguine bellum
imbuit et prīmae commīsit fūnera pugnae,
dēserit Hesperiam et caelī conversa per aurās
Jūnōnem victrīx adfātur vōce superbā:
‘ēn, perfecta tibī bellō discordia trīstī;
dīc in amīcitiam coeant et foedera jungant.
quandoquidem Ausoniō respersī sanguine Teucrōs,
hoc etiam hīs addam, tua sī mihi certa voluntās:
fīnitimās in bella feram rūmōribus urbēs,
accendamque animōs īnsānī Mārtis amōre
undique ut auxiliō veniant; spargam arma per agrōs.’
tum contrā Jūnō: ‘terrōrum et fraudis abundē est:
stant bellī causae, pugnātur comminus armīs,
quae fors prīma dedit sanguis novus imbuit arma.
tālia conjugia et tālīs celebrent hymenaeōs
ēgregium Veneris genus et rēx ipse Latīnus.
tē super aetheriās errāre licentius aurās
haud pater ille velit, summī rēgnātor Olympī.
cēde locīs. ego, sī qua super fortūna labōrum est,
ipsa regam.’ tālīs dederat Sāturnia vōcēs;
illa autem attollit strīdentīs anguibus ālās
Cōcȳtīque petit sēdem supera ardua linquēns.
est locus Ītaliae mediō sub montibus altīs,
nōbilis et fāmā multīs memorātus in ōrīs,
Ampsanctī vallēs; dēnsīs hunc frondibus ātrum
urget utrimque latus nemoris, mediōque fragōsus
dat sonitum saxīs et tortō vertice torrēns.
hīc specus horrendum et saevī spīrācula Dītis
mōnstrantur, ruptōque ingēns Acheronte vorāgō
pestiferās aperit faucēs, quīs condita Erīnȳs,
invīsum nūmen, terrās caelumque levābat.
Nec minus intereā extrēmam Sāturnia bellō
impōnit rēgīna manum. ruit omnis in urbem
pāstōrum ex aciē numerus, caesōsque reportant
Almōnem puerum foedātīque ōra Galaesī,
implōrantque deōs obtestanturque Latīnum.
Turnus adest mediōque in crīmine caedis et ignī
terrōrem ingeminat: Teucrōs in rēgna vocārī,
stirpem admiscērī Phrygiam, sē līmine pellī.
tum quōrum attonitae Bacchō nemora āvia mātrēs
īnsultant thiasīs (neque enim leve nōmen Amātae)
undique collēctī coeunt Mārtemque fatīgant.
īlicet īnfandum cūnctī contrā ōmina bellum,
contrā fāta deum perversō nūmine poscunt.
certātim rēgis circumstant tēcta Latīnī;
ille velut pelagō rūpēs immōta resistit,
ut pelagī rūpēs magnō veniente fragōre,
quae sēsē multīs circum lātrantibus undīs
mōle tenet; scopulī nēquīquam et spūmea circum
saxa fremunt laterīque inlīsa refunditur alga.
vērum ubi nūlla datur caecum exsuperāre potestās
cōnsilium, et saevae nūtū Jūnōnis eunt rēs,
multa deōs aurāsque pater testātus inānīs
‘frangimur heu fātīs’ inquit ‘ferimurque procellā!
ipsī hās sacrilegō pendētis sanguine poenās,
ō miserī. tē, Turne, nefās, tē trīste manēbit
supplicium, vōtīsque deōs venerābere sērīs.
nam mihi parta quiēs, omnisque in līmine portūs
fūnere fēlīcī spolior.’ nec plūra locūtus
saepsit sē tēctīs rērumque relīquit habēnās.
Mōs erat Hesperiō in Latiō, quem prōtinus urbēs
Albānae coluēre sacrum, nunc maxima rērum
Rōma colit, cum prīma movent in proelia Mārtem,
sīve Getīs īnferre manū lacrimābile bellum
Hyrcānīsve Arabīsve parant, seu tendere ad Indōs
Aurōramque sequī Parthōsque reposcere signa:
sunt geminae Bellī portae (sīc nōmine dīcunt)
rēligiōne sacrae et saevī formīdine Mārtis;
centum aerei claudunt vectēs aeternaque ferrī
rōbora, nec cūstōs absistit līmine Jānus.
hās, ubi certa sedet patribus sententia pugnae,
ipse Quirīnālī trabeā cīnctūque Gabīnō
īnsignis reserat strīdentia līmina cōnsul,
ipse vocat pugnās; sequitur tum cētera pūbēs,
aereaque adsēnsū cōnspīrant cornua raucō.
hōc et tum Aeneadīs indīcere bella Latīnus
mōre jubēbātur trīstīsque reclūdere portās.
abstinuit tāctū pater āversusque refūgit
foeda ministeria, et caecīs sē condidit umbrīs.
tum rēgīna deum caelō dēlāpsa morantīs
impulit ipsa manū portās, et cardine versō
Bellī ferrātōs rumpit Sāturnia postīs.
ārdet inexcīta Ausonia atque immōbilis ante;
pars pedes īre parat campīs, pars arduus altīs
pulverulentus equīs furit; omnēs arma requīrunt.
pars lēvīs clipeōs et spīcula lūcida tergent
arvīnā pinguī subiguntque in cōte secūrīs;
signaque ferre juvat sonitūsque audīre tubārum.
quīnque adeō magnae positīs incūdibus urbēs
tēla novant, Ātīna potēns Tīburque superbum,
Ardea Crustumerīque et turrigerae Antemnae.
tegmina tūta cavant capitum flectuntque salignās
umbōnum crātīs; aliī thōrācas aēnōs
aut lēvīs ocreās lentō dūcunt argentō;
vōmeris hūc et falcis honōs, hūc omnis arātrī
cessit amor; recoquunt patriōs fornācibus ēnsīs.
classica jamque sonant, it bellō tessera signum;
hic galeam tēctīs trepidus rapit, ille trementīs
ad juga cōgit equōs, clipeumque aurōque trilīcem
lōrīcam induitur fīdōque accingitur ēnse.
Pandite nunc Helicōna, deae, cantūsque movēte,
quī bellō excītī rēgēs, quae quemque secūtae
complērint campōs aciēs, quibus Ītala jam tum
flōruerit terra alma virīs, quibus ārserit armīs;
et meministis enim, dīvae, et memorāre potestis;
ad nōs vix tenuis fāmae perlābitur aura.
Prīmus init bellum Tyrrhēnīs asper ab ōrīs
contemptor dīvum Mēzentius agminaque armat.
fīlius huic juxtā Lausus, quō pulchrior alter
nōn fuit exceptō Laurentis corpore Turnī;
Lausus, equum domitor dēbellātorque ferārum,
dūcit Agyllīnā nēquīquam ex urbe secūtōs
mīlle virōs, dignus patriīs quī laetior esset
imperiīs et cui pater haud Mēzentius esset.
Post hōs īnsignem palmā per grāmina currum
victōrēsque ostentat equōs satus Hercule pulchrō
pulcher Aventīnus, clipeōque īnsigne paternum
centum anguīs cīnctamque gerit serpentibus Hydram;
collis Aventīnī silvā quem Rhēa sacerdōs
fūrtīvum partū sub lūminis ēdidit ōrās,
mixta deō mulier, postquam Laurentia victor
Gēryone exstīnctō Tīrynthius attigit arva,
Tyrrhēnōque bovēs in flūmine lāvit Hibērās.
pīla manū saevōsque gerunt in bella dolōnēs,
et teretī pugnant mucrōne verūque Sabellō.
ipse pedes, tegimen torquēns immāne leōnis,
terribilī impexum saetā cum dentibus albīs
indūtus capitī, sīc rēgia tēcta subībat,
horridus Herculeōque umerōs innexus amictū.
Tum geminī frātrēs Tīburtia moenia linquunt,
frātris Tīburtī dictam cognōmine gentem,
Cātillusque ācerque Corās, Argīva juventūs,
et prīmam ante aciem dēnsa inter tēla feruntur:
ceu duo nūbigenae cum vertice montis ab altō
dēscendunt Centaurī Homolēn Othrymque nivālem
linquentēs cursū rapidō; dat euntibus ingēns
silva locum et magnō cēdunt virgulta fragōre.
Nec Praenestīnae fundātor dēfuit urbis,
Volcānō genitum pecora inter agrestia rēgem
inventumque focīs omnis quem crēdidit aetās,
Caeculus. hunc legiō lātē comitātur agrestis:
quīque altum Praeneste virī quīque arva Gabīnae
Jūnōnis gelidumque Aniēnem et rōscida rīvīs
Hernica saxa colunt, quōs dīves Anagnia pāscis,
quōs Amasēne pater. nōn illīs omnibus arma
nec clipeī currūsve sonant; pars maxima glandēs
līventis plumbī spargit, pars spīcula gestat
bīna manū, fulvōsque lupī dē pelle galērōs
tegmen habent capitī; vestīgia nūda sinistrī
īnstituēre pedis, crūdus tegit altera pērō.
At Messāpus, equum domitor, Neptūnia prōlēs,
quem neque fās ignī cuiquam nec sternere ferrō,
jam prīdem residēs populōs dēsuētaque bellō
agmina in arma vocat subitō ferrumque retractat.
hī Fescennīnās aciēs Aequōsque Faliscōs,
hī Sōractis habent arcēs Flāvīniaque arva
et Ciminī cum monte lacum lūcōsque Capēnōs.
ībant aequātī numerō rēgemque canēbant:
ceu quondam niveī liquida inter nūbila cycnī
cum sēsē ē pāstū referunt et longa canōrōs
dant per colla modōs, sonat amnis et Āsia longē
pulsa palūs.
nec quisquam aerātās aciēs exāmine tantō
miscērī putet, āeriam sed gurgite ab altō
urgērī volucrum raucārum ad lītora nūbem.
Ecce Sabīnōrum prīscō dē sanguine magnum
agmen agēns Clausus magnīque ipse agminis īnstar,
Claudia nunc ā quō diffunditur et tribus et gēns
per Latium, postquam in partem data Rōma Sabīnīs.
ūnā ingēns Amiterna cohors prīscīque Quirītēs,
Ērētī manus omnis olīviferaeque Mutuscae;
quī Nōmentum urbem, quī Rōsea rūra Velīnī,
quī Tetricae horrentīs rūpēs montemque Sevērum
Casperiamque colunt Forulōsque et flūmen Himellae,
quī Tiberim Fabarimque bibunt, quōs frīgida mīsit
Nursia, et Ortīnae classēs populīque Latīnī,
quōsque secāns īnfaustum interluit Allia nōmen:
quam multī Libycō volvuntur marmore flūctūs
saevus ubi Ōrīōn hībernīs conditur undīs,
vel cum sōle novō dēnsae torrentur aristae
aut Hermī campō aut Lyciae flāventibus arvīs.
scūta sonant pulsūque pedum conterrita tellūs.
Hinc Agamemnonius, Trōjānī nōminis hostis,
currū jungit Halaesus equōs Turnōque ferōcīs
mīlle rapit populōs, vertunt fēlīcia Bacchō
Massica quī rāstrīs, et quōs dē collibus altīs
Auruncī mīsēre patrēs Sidicīnaque juxtā
aequora, quīque Calēs linquunt amnisque vadōsī
accola Volturnī, pariterque Satīculus asper
Oscōrumque manus. teretēs sunt aclydes illīs
tēla, sed haec lentō mōs est aptāre flagellō.
laevās caetra tegit, falcātī comminus ēnsēs.
Nec tū carminibus nostrīs indictus abībis,
Oebale, quem generāsse Telōn Sēbēthide nymphā
fertur, Tēleboum Capreās cum rēgna tenēret,
jam senior; patriīs sed nōn et fīlius arvīs
contentus lātē jam tum diciōne premēbat
Sarrastīs populōs et quae rigat aequora Sarnus,
quīque Rufrās Batulumque tenent atque arva Celemnae,
et quōs māliferae dēspectant moenia Abellae,
Teutonicō rītū solitī torquēre catējās;
tegmina quīs capitum raptus dē sūbere cortex
aerātaeque micant peltae, micat aereus ēnsis.
Et tē montōsae mīsēre in proelia Nersae,
Ufēns, īnsignem fāmā et fēlīcibus armīs,
horrida praecipuē cui gēns adsuētaque multō
vēnātū nemorum, dūrīs Aequīcula glaebīs.
armātī terram exercent semperque recentīs
convectāre juvat praedās et vīvere raptō.
Quīn et Marruviā vēnit dē gente sacerdōs
fronde super galeam et fēlīcī cōmptus olīvā
Archippī rēgis missū, fortissimus Umbrō,
vīpereō generī et graviter spīrantibus hydrīs
spargere quī somnōs cantūque manūque solēbat,
mulcēbatque īrās et morsūs arte levābat.
sed nōn Dardaniae medicārī cuspidis ictum
ēvaluit neque eum jūvēre in vulnera cantūs
somniferī et Marsīs quaesītae montibus herbae.
tē nemus Angitiae, vitreā tē Fūcinus undā,
tē liquidī flēvēre lacūs.
Ībat et Hippolytī prōlēs pulcherrima bellō,
Virbius, īnsignem quem māter Arīcia mīsit,
ēductum Ēgeriae lūcīs ūmentia circum
lītora, pinguis ubi et plācābilis āra Diānae.
namque ferunt fāmā Hippolytum, postquam arte novercae
occiderit patriāsque explērit sanguine poenās
turbātīs distractus equīs, ad sīdera rūrsus
aetheria et superās caelī vēnisse sub aurās,
Paeoniīs revocātum herbīs et amōre Diānae.
tum pater omnipotēns aliquem indignātus ab umbrīs
mortālem īnfernīs ad lūmina surgere vītae,
ipse repertōrem medicīnae tālis et artis
fulmine Phoebigenam Stygiās dētrūsit ad undās.
at Trivia Hippolytum sēcrētīs alma recondit
sēdibus et nymphae Ēgeriae nemorīque relēgat,
sōlus ubi in silvīs Italīs ignōbilis aevum
exigeret versōque ubi nōmine Virbius esset.
unde etiam templō Triviae lūcīsque sacrātīs
cornipedēs arcentur equī, quod lītore currum
et juvenem mōnstrīs pavidī effūdēre marīnīs.
fīlius ārdentīs haud sētius aequore campī
exercēbat equōs currūque in bella ruēbat.
Ipse inter prīmōs praestantī corpore Turnus
vertitur arma tenēns et tōtō vertice suprā est.
cui triplicī crīnīta jubā galea alta Chimaeram
sustinet Aetnaeōs efflantem faucibus ignīs;
tam magis illa fremēns et trīstibus effera flammīs
quam magis effūsō crūdēscunt sanguine pugnae.
at lēvem clipeum sublātīs cornibus Īō
aurō īnsignībat, jam saetīs obsita, jam bōs,
argūmentum ingēns, et cūstōs virginis Argus,
caelātāque amnem fundēns pater Īnachus urnā.
īnsequitur nimbus peditum clipeātaque tōtīs
agmina dēnsentur campīs, Argīvaque pūbēs
Auruncaeque manūs, Rutulī veterēsque Sicānī,
et Sacrānae aciēs et pictī scūta Labīcī;
quī saltūs, Tiberīne, tuōs sacrumque Numīcī
lītus arant Rutulōsque exercent vōmere collīs
Circaeumque jugum, quīs Juppiter Ānxurus arvīs
praesidet et viridī gaudēns Fērōnia lūcō;
quā Saturae jacet ātra palūs gelidusque per īmās
quaerit iter vallīs atque in mare conditur Ufēns.
Hōs super advēnit Volscā dē gente Camilla
agmen agēns equitum et flōrentīs aere catervās,
bellātrīx, nōn illa colō calathīsve Minervae
fēmineās adsuēta manūs, sed proelia virgō
dūra patī cursūque pedum praevertere ventōs.
illa vel intāctae segetis per summa volāret
grāmina nec tenerās cursū laesisset aristās,
vel mare per medium flūctū suspēnsa tumentī
ferret iter celerīs nec tingeret aequore plantās.
illam omnis tēctīs agrīsque effūsa juventūs
turbaque mīrātur mātrum et prōspectat euntem,
attonitīs inhiāns animīs ut rēgius ostrō
vēlet honōs lēvīs umerōs, ut fībula crīnem
aurō internectat, Lyciam ut gerat ipsa pharetram
et pāstōrālem praefīxā cuspide myrtum.