Appearance

Theme

Reading text

Font
Size
100%
Spacing
Contrast
normal

Gallia est omnis dīvīsa in partēs trēs, quārum ūnam incolunt Belgae.

Issues / Feedback

This report will be visible to the general public on our GitHub issue tracker. Please do not submit private or sensitive information.
Only needed if you want updates or clarification on GitHub.
Vergil · Aeneid

Book 11

Text kindly provided by Hypotactic

Ōceanum intereā surgēns Aurōra relīquit:
Aenēās, quamquam et sociīs dare tempus humandīs
praecipitant cūrae turbātaque fūnere mēns est,
vōta deum prīmō victor solvēbat Eōō.
ingentem quercum dēcīsīs undique rāmīs
cōnstituit tumulō fulgentiaque induit arma,
Mēzentī ducis exuviās, tibi magne tropaeum
bellipotēns; aptat rōrantīs sanguine cristās
tēlaque trunca virī, et bis sex thōrāca petītum
perfossumque locīs, clipeumque ex aere sinistrae
subligat atque ēnsem collō suspendit eburnum.
tum sociōs (namque omnis eum stīpāta tegēbat
turba ducum) sīc incipiēns hortātur ovantīs:
‘maxima rēs effecta, virī; timor omnis abestō,
quod superest; haec sunt spolia et dē rēge superbō
prīmitiae manibusque meīs Mēzentius hic est.
nunc iter ad rēgem nōbīs mūrōsque Latīnōs.
arma parāte, animīs et spē praesūmite bellum,
nē qua mora ignārōs, ubi prīmum vellere signa
adnuerint superī pūbemque ēdūcere castrīs,
impediat sēgnisve metū sententia tardet.
intereā sociōs inhumātaque corpora terrae
mandēmus, quī sōlus honōs Acheronte sub īmō est.
īte,’ ait ‘ēgregiās animās, quae sanguine nōbīs
hanc patriam peperēre suō, decorāte suprēmīs
mūneribus, maestamque Euandrī prīmus ad urbem
mittātur Pallās, quem nōn virtūtis egentem
abstulit ātra diēs et fūnere mersit acerbō.’
Sīc ait inlacrimāns, recipitque ad līmina gressum
corpus ubi exanimī positum Pallantis Acoetēs
servābat sēnior, quī Parrhasiō Euandrō
armiger ante fuit, sed nōn fēlīcibus aequē
tum comes auspiciīs cārō datus ībat alumnō.
circum omnis famulumque manus Trōjānaque turba
et maestum Īliades crīnem dē mōre solūtae.
ut vērō Aenēās foribus sēsē intulit altīs
ingentem gemitum tūnsīs ad sīdera tollunt
pectoribus, maestōque immūgit rēgia lūctū.
ipse caput niveī fultum Pallantis et ōra
ut vīdit lēvīque patēns in pectore vulnus
cuspidis Ausoniae, lacrimīs ita fātur obortīs:
‘tēne,’ inquit ‘miserande puer, cum laeta venīret,
invīdit Fortūna mihī, nē rēgna vidērēs
nostra neque ad sēdēs victor veherēre paternās?
nōn haec Euandrō dē tē prōmissa parentī
discēdēns dederam, cum mē complexus euntem
mitteret in magnum imperium metuēnsque monēret
ācrīs esse virōs, cum dūrā proelia gente.
et nunc ille quidem spē multum captus inānī
fors et vōta facit cumulatque altāria dōnīs,
nōs juvenem exanimum et nīl jam caelestibus ūllīs
dēbentem vānō maestī comitāmur honōre.
īnfēlīx, nātī fūnus crūdēle vidēbis!
hī nostrī reditūs exspectātīque triumphī?
haec mea magna fidēs? at nōn, Euandre, pudendīs
vulneribus pulsum aspiciēs, nec sospite dīrum
optābis nātō fūnus pater. ei mihi quantum
praesidium, Ausonia, et quantum tū perdis, Iūle!’
Haec ubi dēflēvit, tollī miserābile corpus
imperat, et tōtō lēctōs ex agmine mittit
mīlle virōs quī suprēmum comitentur honōrem
intersintque patris lacrimīs, sōlācia lūctūs
exigua ingentis, miserō sed dēbita patrī.
haud sēgnēs aliī crātīs et molle feretrum
arbuteīs texunt virgīs et vīmine quernō
exstrūctōsque torōs obtentū frondis inumbrant.
hīc juvenem agrestī sublīmem strāmine pōnunt:
quālem virgineō dēmessum pollice flōrem
seu mollis violae seu languentis hyacinthī,
cui neque fulgor adhūc nec dum sua fōrma recessit,
nōn jam māter alit tellūs vīrīsque ministrat.
tum geminās vestīs aurōque ostrōque rigentīs
extulit Aenēās, quās illī laeta labōrum
ipsa suīs quondam manibus Sīdōnia Dīdō
fēcerat et tenuī tēlās discrēverat aurō.
hārum ūnam juvenī suprēmum maestus honōrem
induit ārsūrāsque comās obnūbit amictū,
multaque praetereā Laurentis praemia pugnae
aggerat et longō praedam jubet ōrdine dūcī;
addit equōs et tēla quibus spoliāverat hostem.
vīnxerat et post terga manūs, quōs mitteret umbrīs
īnferiās, caesō sparsūrus sanguine flammās,
indūtōsque jubet truncōs hostīlibus armīs
ipsōs ferre ducēs inimīcaque nōmina fīgī.
dūcitur īnfēlīx aevō cōnfectus Acoetēs,
pectora nunc foedāns pugnīs, nunc unguibus ōra,
sternitur et tōtō prōjectus corpore terrae;
dūcunt et Rutulō perfūsōs sanguine currūs.
post bellātor equus positīs īnsignibus Aethōn
it lacrimāns guttīsque ūmectat grandibus ōra.
hastam aliī galeamque ferunt, nam cētera Turnus
victor habet. tum maesta phalanx Teucrīque sequuntur
Tyrrhēnīque omnēs et versīs Arcades armīs.
postquam omnis longē comitum praecesserat ōrdō,
substitit Aenēās gemitūque haec addidit altō:
‘nōs aliās hinc ad lacrimās eadem horrida bellī
fāta vocant: salvē aeternum mihi, maxime Pallā,
aeternumque valē.’ nec plūra effātus ad altōs
tendēbat mūrōs gressumque in castra ferēbat.
Jamque ōrātōrēs aderant ex urbe Latīnā
vēlātī rāmīs oleae veniamque rogantēs:
corpora, per campōs ferrō quae fūsa jacēbant,
redderet ac tumulō sineret succēdere terrae;
nūllum cum victīs certāmen et aethere cassīs;
parceret hospitibus quondam socerīsque vocātīs.
quōs bonus Aenēās haud aspernanda precantīs
prōsequitur veniā et verbīs haec īnsuper addit:
‘quaenam vōs tantō fortūna indigna, Latīnī,
implicuit bellō, quī nōs fugiātis amīcōs?
pācem mē exanimīs et Mārtis sorte perēmptīs
ōrātis? equidem et vīvīs concēdere vellem.
nec vēnī, nisi fāta locum sēdemque dedissent,
nec bellum cum gente gerō; rēx nostra relīquit
hospitia et Turnī potius sē crēdidit armīs.
aequius huic Turnum fuerat sē oppōnere mortī.
sī bellum fīnīre manū, sī pellere Teucrōs
apparat, hīs mēcum decuit concurrere tēlīs:
vixet cui vītam deus aut sua dextra dedisset.
nunc īte et miserīs suppōnite cīvibus ignem.’
dīxerat Aenēās. illī obstipuēre silentēs
conversīque oculōs inter sē atque ōra tenēbant.
Tum senior semperque odiīs et crīmine Drancēs
īnfēnsus juvenī Turnō sīc ōre vicissim
ōrsa refert: ‘ō fāma ingēns, ingentior armīs,
vir Trōjāne, quibus caelō tē laudibus aequem?
jūstitiaene prius mīrer bellīne labōrum?
nōs vērō haec patriam grātī referēmus ad urbem
et tē, sī qua viam dederit Fortūna, Latīnō
jungēmus rēgī. quaerat sibi foedera Turnus.
quīn et fātālīs mūrōrum attollere mōlēs
saxaque subvectāre umerīs Trōjāna juvābit.’
dīxerat haec ūnōque omnēs eadem ōre fremēbant.
bis sēnōs pepigēre diēs, et pāce sequestrā
per silvās Teucrī mixtīque impūne Latīnī
errāvēre jugīs. ferrō sonat alta bipennī
fraxinus, ēvertunt āctās ad sīdera pīnūs,
rōbora nec cuneīs et olentem scindere cedrum
nec plaustrīs cessant vectāre gementibus ornōs.
Et jam Fāma volāns, tantī praenūntia lūctūs,
Euandrum Euandrīque domōs et moenia replet,
quae modo victōrem Latiō Pallanta ferēbat.
Arcades ad portās ruere et dē mōre vetustō
fūnereās rapuēre facēs; lūcet via longō
ōrdine flammārum et lātē discrīminat agrōs.
contrā turba Phrygum veniēns plangentia jungit
agmina. quae postquam mātrēs succēdere tēctīs
vīdērunt, maestam incendunt clāmōribus urbem.
at nōn Euandrum potis est vīs ūlla tenēre,
sed venit in mediōs. feretrō Pallante repostō
prōcubuit super atque haeret lacrimānsque gemēnsque,
et via vix tandem vōcī laxāta dolōre est:
‘nōn haec, ō Pallā, dederās prōmissa parentī,
cautius ut saevō vellēs tē crēdere Mārtī.
haud ignārus eram quantum nova glōria in armīs
et praedulce decus prīmō certāmine posset.
prīmitiae juvenis miserae bellīque propinquī
dūra rudīmenta, et nūllī exaudīta deōrum
vōta precēsque meae! tūque, ō sānctissima conjūnx,
fēlīx morte tuā neque in hunc servāta dolōrem!
contrā ego vīvendō vīcī mea fāta, superstes
restārem ut genitor. Trōum socia arma secūtum
obruerent Rutulī tēlīs! animam ipse dedissem
atque haec pompa domum mē, nōn Pallanta, referret!
nec vōs arguerim, Teucrī, nec foedera nec quās
jūnximus hospitiō dextrās: sors ista senectae
dēbita erat nostrae. quod sī immātūra manēbat
mors gnātum, caesīs Volscōrum mīlibus ante
dūcentem in Latium Teucrōs cecidisse juvābit.
quīn ego nōn aliō digner tē fūnere, Pallā,
quam pius Aenēās et quam magnī Phryges et quam
Tyrrhēnīque ducēs, Tyrrhēnum exercitus omnis.
magna tropaea ferunt quōs dat tua dextera lētō;
tū quoque nunc stārēs immānis truncus in armīs,
esset pār aetās et idem sī rōbur ab annīs,
Turne. sed īnfēlīx Teucrōs quid dēmoror armīs?
vādite et haec memorēs rēgī mandāta referte:
quod vītam moror invīsam Pallante perēmptō
dextera causa tua est, Turnum gnātōque patrīque
quam dēbēre vidēs. meritīs vacat hic tibi sōlus
fortūnaeque locus. nōn vītae gaudia quaerō,
nec fās, sed gnātō mānīs perferre sub īmōs.’
Aurōra intereā miserīs mortālibus almam
extulerat lūcem referēns opera atque labōrēs:
jam pater Aenēās, jam curvō in lītore Tarchōn
cōnstituēre pyrās. hūc corpora quisque suōrum
mōre tulēre patrum, subjectīsque ignibus ātrīs
conditur in tenebrās altum cālīgine caelum.
ter circum accēnsōs cīnctī fulgentibus armīs
dēcurrēre rogōs, ter maestum fūneris ignem
lūstrāvēre in equīs ululātūsque ōre dedēre.
spargitur et tellūs lacrimīs, sparguntur et arma,
it caelō clāmorque virum clangorque tubārum.
hīc aliī spolia occīsīs dērepta Latīnīs
coniciunt ignī, galeās ēnsīsque decōrōs
frēnaque ferventīsque rotās; pars mūnera nōta,
ipsōrum clipeōs et nōn fēlīcia tēla.
multa boum circā mactantur corpora Mortī,
saetigerōsque suēs raptāsque ex omnibus agrīs
in flammam jugulant pecudēs. tum lītore tōtō
ārdentīs spectant sociōs sēmustaque servant
busta, neque āvellī possunt, nox ūmida dōnec
invertit caelum stēllīs ārdentibus aptum.
Nec minus et miserī dīversā in parte Latīnī
innumerās strūxēre pyrās, et corpora partim
multa virum terrae īnfodiunt, āvectaque partim
fīnitimōs tollunt in agrōs urbīque remittunt.
cētera cōnfūsaeque ingentem caedis acervum
nec numerō nec honōre cremant; tunc undique vastī
certātim crēbrīs conlūcent ignibus agrī.
tertia lūx gelidam caelō dīmōverat umbram:
maerentēs altum cinerem et cōnfūsa ruēbant
ossa focīs tepidōque onerābant aggere terrae.
jam vērō in tēctīs, praedīvitis urbe Latīnī,
praecipuus fragor et longī pars maxima lūctūs.
hīc mātrēs miseraeque nurūs, hīc cāra sorōrum
pectora maerentum puerīque parentibus orbī
dīrum exsecrantur bellum Turnīque hymenaeōs;
ipsum armīs ipsumque jubent dēcernere ferrō,
quī rēgnum Ītaliae et prīmōs sibi poscat honōrēs.
ingravat haec saevus Drancēs sōlumque vocārī
testātur, sōlum poscī in certāmina Turnum.
multa simul contrā variīs sententia dictīs
prō Turnō, et magnum rēgīnae nōmen obumbrat,
multa virum meritīs sustentat fāma tropaeīs.
Hōs inter mōtūs, mediō in flagrante tumultū,
ecce super maestī magnā Diomēdis ab urbe
lēgātī respōnsa ferunt: nihil omnibus āctum
tantōrum impēnsīs operum, nīl dōna neque aurum
nec magnās valuisse precēs, alia arma Latīnīs
quaerenda, aut pācem Trōjānō ab rēge petendum.
dēficit ingentī lūctū rēx ipse Latīnus:
fātālem Aenēān manifēstō nūmine ferrī
admonet īra deum tumulīque ante ōra recentēs.
ergō concilium magnum prīmōsque suōrum
imperiō accītōs alta intrā līmina cōgit.
ollī convēnēre fluuntque ad rēgia plēnīs
tēcta viīs. sedet in mediīs et maximus aevō
et prīmus scēptrīs haud laetā fronte Latīnus.
atque hīc lēgātōs Aetōlā ex urbe remissōs
quae referant fārī jubet, et respōnsa reposcit
ōrdine cūncta suō. tum facta silentia linguīs,
et Venulus dictō pārēns ita fārier īnfit:
‘Vīdimus, ō cīvēs, Diomēdem Argīvaque castra,
atque iter ēmēnsī cāsūs superāvimus omnīs,
contigimusque manum quā concidit Īlia tellūs.
ille urbem Argyripam patriae cognōmine gentis
victor Gargānī condēbat Iāpygis agrīs.
postquam intrōgressī et cōram data cōpia fandī,
mūnera praeferimus, nōmen patriamque docēmus,
quī bellum intulerint, quae causa attrāxerit Arpōs.
audītīs ille haec placidō sīc reddidit ōre:
“ō fortūnātae gentēs, Sāturnia rēgna,
antīquī Ausoniī, quae vōs fortūna quiētōs
sollicitat suādetque ignōta lacessere bella?
quīcumque Īliacōs ferrō violāvimus agrōs
(mittō ea quae mūrīs bellandō exhausta sub altīs,
quōs Simois premat ille virōs) īnfanda per orbem
supplicia et scelerum poenās expendimus omnēs,
vel Priamō miseranda manus; scit trīste Minervae
sīdus et Euboicae cautēs ultorque Caphēreus.
mīlitiā ex illā dīversum ad lītus abāctī
Atrīdēs Prōteī Menelāus adusque columnās
exulat, Aetnaeōs vīdit Cyclōpas Ulixēs.
rēgna Neoptolemī referam versōsque penātīs
Īdomeneī? Libycōne habitantīs lītore Locrōs?
ipse Mycēnaeus magnōrum ductor Achīvum
conjugis īnfandae prīma inter līmina dextrā
oppetiit, dēvictam Asiam subsēdit adulter.
invīdisse deōs, patriīs ut redditus ārīs
conjugium optātum et pulchram Calydōna vidērem?
nunc etiam horribilī vīsū portenta sequuntur
et sociī āmissī petiērunt aethera pennīs
flūminibusque vagantur avēs (heu, dīra meōrum
supplicia!) et scopulōs lacrimōsīs vōcibus implent.
haec adeō ex illō mihi jam spēranda fuērunt
tempore cum ferrō caelestia corpora dēmēns
appetiī et Veneris violāvī vulnere dextram.
nē vērō, nē mē ad tālīs impellite pugnās.
nec mihi cum Teucrīs ūllum post ēruta bellum
Pergama nec veterum meminī laetorve malōrum.
mūnera quae patriīs ad mē portātis ab ōrīs
vertite ad Aenēān. stetimus tēla aspera contrā
contulimusque manūs: expertō crēdite quantus
in clipeum adsurgat, quō turbine torqueat hastam.
sī duo praetereā tālīs Īdaea tulisset
terra virōs, ultrō Īnachiās vēnisset ad urbēs
Dardanus, et versīs lūgēret Graecia fātīs.
quidquid apud dūrae cessātum est moenia Trōjae,
Hectoris Aenēaeque manū victōria Grāium
haesit et in decimum vestīgia rettulit annum.
ambō animīs, ambō īnsignēs praestantibus armīs,
hic pietāte prior. coeant in foedera dextrae,
quā datur; ast armīs concurrant arma cavēte.”
et respōnsa simul quae sint, rēx optime, rēgis
audīstī et quae sit magnō sententia bellō.’
Vix ea lēgātī, variusque per ōra cucurrit
Ausonidum turbāta fremor, ceu saxa morantur
cum rapidōs amnīs, fit clausō gurgite murmur
vīcīnaeque fremunt rīpae crepitantibus undīs.
ut prīmum plācātī animī et trepida ōra quiērunt,
praefātus dīvōs soliō rēx īnfit ab altō:
‘Ante equidem summā dē rē statuisse, Latīnī,
et vellem et fuerat melius, nōn tempore tālī
cōgere concilium, cum mūrōs adsidet hostis.
bellum importūnum, cīvēs, cum gente deōrum
invictīsque virīs gerimus, quōs nūlla fatīgant
proelia nec victī possunt absistere ferrō.
spem sī quam ascītīs Aetōlum habuistis in armīs,
pōnite. spēs sibi quisque; sed haec quam angusta vidētis.
cētera quā rērum jaceant perculsa ruīnā,
ante oculōs interque manūs sunt omnia vestrās.
nec quemquam incūsō: potuit quae plūrima virtūs
esse, fuit; tōtō certātum est corpore rēgnī.
nunc adeō quae sit dubiae sententia mentī,
expediam et paucīs (animōs adhibēte) docēbō.
est antīquus ager Tuscō mihi proximus amnī,
longus in occāsum, fīnīs super usque Sicānōs;
Auruncī Rutulīque serunt, et vōmere dūrōs
exercent collīs atque hōrum asperrima pāscunt.
haec omnis regiō et celsī plaga pīnea montis
cēdat amīcitiae Teucrōrum, et foederis aequās
dīcāmus lēgēs sociōsque in rēgna vocēmus:
cōnsīdant, sī tantus amor, et moenia condant.
sīn aliōs fīnīs aliamque capessere gentem
est animus possuntque solō dēcēdere nostrō,
bis dēnās Italō texāmus rōbore nāvīs;
seu plūrīs complēre valent, jacet omnis ad undam
māteriēs: ipsī numerumque modumque carīnīs
praecipiant, nōs aera, manūs, nāvālia dēmus.
praetereā, quī dicta ferant et foedera firment
centum ōrātōrēs prīmā dē gente Latīnōs
īre placet pācisque manū praetendere rāmōs,
mūnera portantīs aurīque eborisque talenta
et sellam rēgnī trabeamque īnsignia nostrī.
cōnsulite in medium et rēbus succurrite fessīs.’
Tum Drancēs īdem īnfēnsus, quem glōria Turnī
oblīquā invidiā stimulīsque agitābat amārīs,
largus opum et linguā melior, sed frīgida bellō
dextera, cōnsiliīs habitus nōn futtilis auctor,
sēditiōne potēns (genus huic māterna superbum
nōbilitās dabat, incertum dē patre ferēbat),
surgit et hīs onerat dictīs atque aggerat īrās:
‘rem nūllī obscūram nostrae nec vōcis egentem
cōnsulis, ō bone rēx: cūnctī sē scīre fatentur
quid fortūna ferat populī, sed dīcere mussant.
det lībertātem fandī flātūsque remittat,
cujus ob auspicium īnfaustum mōrēsque sinistrōs
(dīcam equidem, licet arma mihī mortemque minētur)
lūmina tot cecidisse ducum tōtamque vidēmus
cōnsēdisse urbem lūctū, dum Trōia temptat
castra fugae fīdēns et caelum territat armīs.
ūnum etiam dōnīs istīs, quae plūrima mittī
Dardanidīs dīcīque jubēs, ūnum, optime rēgum,
adiciās, nec tē ūllīus violentia vincat
quīn nātam ēgregiō generō dignīsque hymenaeīs
dēs pater, et pācem hanc aeternō foedere jungās.
quod sī tantus habet mentēs et pectora terror,
ipsum obtestēmur veniamque ōrēmus ab ipsō:
cēdat, jūs proprium rēgī patriaeque remittat.
quid miserōs totiēns in aperta perīcula cīvīs
prōicis, ō Latiō caput hōrum et causa malōrum?
nūlla salūs bellō, pācem tē poscimus omnēs,
Turne, simul pācis sōlum inviolābile pignus.
prīmus ego, invīsum quem tū tibi fingis (et esse
nīl moror), ēn supplex veniō. miserēre tuōrum,
pōne animōs et pulsus abī. sat fūnera fūsī
vīdimus ingentīs et dēsōlāvimus agrōs.
aut, sī fāma movet, sī tantum pectore rōbur
concipis et sī adeō dōtālis rēgia cordī est,
audē atque adversum fīdēns fer pectus in hostem.
scīlicet ut Turnō contingat rēgia conjūnx,
nōs animae vīlēs, inhumāta īnflētaque turba,
sternāmur campīs. etiam tū, sī qua tibī vīs,
sī patriī quid Mārtis habēs, illum aspice contrā
quī vocat.’
Tālibus exārsit dictīs violentia Turnī.
dat gemitum rumpitque hās īmō pectore vōcēs:
‘larga quidem semper, Drancē, tibi cōpia fandī
tum cum bella manūs poscunt, patribusque vocātīs
prīmus ades. sed nōn replenda est cūria verbīs,
quae tūtō tibi magna volant, dum distinet hostem
agger mūrōrum nec inundant sanguine fossae.
proinde tonā ēloquiō (solitum tibi) mēque timōris
argue tū, Drancē, quandō tot strāgis acervōs
Teucrōrum tua dextra dedit, passimque tropaeīs
īnsignīs agrōs. possit quid vīvida virtūs
experiāre licet, nec longē scīlicet hostēs
quaerendī nōbīs; circumstant undique mūrōs.
īmus in adversōs quid cessās? an tibi Māvors
ventōsā in linguā pedibusque fugācibus istīs
semper erit?
pulsus ego? aut quisquam meritō, foedissime, pulsum
arguet, Īliacō tumidum quī crēscere Thybrim
sanguine et Euandrī tōtam cum stirpe vidēbit
prōcubuisse domum atque exūtōs Arcadas armīs?
haud ita mē expertī Bitiās et Pandarus ingēns
et quōs mīlle diē victor sub Tartara mīsī,
inclūsus mūrīs hostīlīque aggere saeptus.
nūlla salūs bellō? capitī cane tālia, dēmēns,
Dardaniō rēbusque tuīs. proinde omnia magnō
nē cessā turbāre metū atque extollere vīrīs
gentis bis victae, contrā premere arma Latīnī.
nunc et Myrmidonum procerēs Phrygia arma tremēscunt,
nunc et Tȳdīdēs et Lārīsaeus Achillēs,
amnis et Hadriacās retrō fugit Aufidus undās.
vel cum sē pavidum contrā mea jūrgia fingit,
artificis scelus, et formīdine crīmen acerbat.
numquam animam tālem dextrā hāc (absiste movērī)
āmittēs: habitet tēcum et sit pectore in istō.
nunc ad tē et tua magna, pater, cōnsulta revertor.
sī nūllam nostrīs ultrā spem pōnis in armīs,
sī tam dēsertī sumus et semel agmine versō
funditus occidimus neque habet Fortūna regressum,
ōrēmus pācem et dextrās tendāmus inertīs.
quamquam ō sī solitae quicquam virtūtis adesset!
ille mihi ante aliōs fortūnātusque labōrum
ēgregiusque animī, quī, nē quid tāle vidēret,
prōcubuit moriēns et humum semel ōre momordit.
sīn et opēs nōbīs et adhūc intācta juventūs
auxiliōque urbēs Italae populīque supersunt,
sīn et Trōjānīs cum multō glōria vēnit
sanguine (sunt illīs sua fūnera, pārque per omnīs
tempestās), cūr indecorēs in līmine prīmō
dēficimus? cūr ante tubam tremor occupat artūs?
multa diēs variīque labor mūtābilis aevī
rettulit in melius, multōs alterna revīsēns
lūsit et in solidō rūrsus Fortūna locāvit.
nōn erit auxiliō nōbīs Aetōlus et Arpī:
at Messāpus erit fēlīxque Tolumnius et quōs
tot populī mīsēre ducēs, nec parva sequētur
glōria dēlēctōs Latiō et Laurentibus agrīs.
est et Volscōrum ēgregiā dē gente Camilla
agmen agēns equitum et flōrentīs aere catervās.
quod sī mē sōlum Teucrī in certāmina poscunt
idque placet tantumque bonīs commūnibus obstō,
nōn adeō hās exōsa manus Victōria fūgit
ut tantā quicquam prō spē temptāre recūsem.
ībō animīs contrā, vel magnum praestet Achillem
factaque Volcānī manibus paria induat arma
ille licet. vōbīs animam hanc socerōque Latīnō
Turnus ego, haud ūllī veterum virtūte secundus,
dēvōvī. sōlum Aenēās vocat? et vocet ōrō;
nec Drancēs potius, sīve est haec īra deōrum,
morte luat, sīve est virtūs et glōria, tollat.’
Illī haec inter sē dubiīs dē rēbus agēbant
certantēs: castra Aenēās aciemque movēbat.
nūntius ingentī per rēgia tēcta tumultū
ecce ruit magnīsque urbem terrōribus implet:
īnstrūctōs aciē Tiberīnō ā flūmine Teucrōs
Tyrrhēnamque manum tōtīs dēscendere campīs.
extemplō turbātī animī concussaque vulgī
pectora et arrēctae stimulīs haud mollibus īrae.
arma manū trepidī poscunt, fremit arma juventūs,
flent maestī mussantque patrēs. hīc undique clāmor
dissēnsū variō magnus sē tollit in aurās,
haud secus atque altō in lūcō cum forte catervae
cōnsēdēre avium, piscōsōve amne Padūsae
dant sonitum raucī per stāgna loquācia cycnī.
‘immō,’ ait ‘ō cīvēs,’ arreptō tempore Turnus,
‘cōgite concilium et pācem laudāte sedentēs;
illī armīs in rēgna ruunt.’ nec plūra locūtus
corripuit sēsē et tēctīs citus extulit altīs.
‘tū, Voluse, armārī Volscōrum ēdīce maniplīs,
dūc’ ait ‘et Rutulōs. equitem Messāpus in armīs,
et cum frātre Corās lātīs diffundite campīs.
pars aditūs urbis firment turrīsque capessant;
cētera, quā jussō, mēcum manus īnferat arma.’
Īlicet in mūrōs tōtā discurritur urbe.
concilium ipse pater et magna incepta Latīnus
dēserit ac trīstī turbātus tempore differt,
multaque sē incūsat quī nōn accēperit ultrō
Dardanium Aenēān generumque ascīverit urbī.
praefodiunt aliī portās aut saxa sudēsque
subvectant. bellō dat signum rauca cruentum
būcina. tum mūrōs variā cīnxēre corōnā
mātrōnae puerīque, vocat labor ultimus omnīs.
nec nōn ad templum summāsque ad Palladis arcēs
subvehitur magnā mātrum rēgīna catervā
dōna ferēns, juxtāque comes Lāvīnia virgō,
causa malī tantī, oculōs dējecta decōrōs.
succēdunt mātrēs et templum tūre vapōrant
et maestās altō fundunt dē līmine vōcēs:
‘armipotēns, praeses bellī, Trītōnia virgō,
frange manū tēlum Phrygiī praedōnis, et ipsum
prōnum sterne solō portīsque effunde sub altīs.’
cingitur ipse furēns certātim in proelia Turnus.
jamque adeō rutilum thōrāca indūtus aēnīs
horrēbat squāmīs sūrāsque inclūserat aurō,
tempora nūdus adhūc, laterīque accīnxerat ēnsem,
fulgēbatque altā dēcurrēns aureus arce
exsultatque animīs et spē jam praecipit hostem:
quālis ubi abruptīs fūgit praesēpia vinclīs
tandem līber equus, campōque potītus apertō
aut ille in pāstūs armentaque tendit equārum
aut adsuētus aquae perfundī flūmine nōtō
ēmicat, arrēctīsque fremit cervīcibus altē
luxuriāns lūduntque jubae per colla, per armōs.
Obvia cui Volscōrum aciē comitante Camilla
occurrit portīsque ab equō rēgīna sub ipsīs
dēsiluit, quam tōta cohors imitāta relictīs
ad terram dēflūxit equīs; tum tālia fātur:
‘Turne, suī meritō sī qua est fīdūcia fortī,
audeō et Aeneadum prōmittō occurrere turmae
sōlaque Tyrrhēnōs equitēs īre obvia contrā.
mē sine prīma manū temptāre perīcula bellī,
tū pedes ad mūrōs subsiste et moenia servā.’
Turnus ad haec oculōs horrendā in virgine fīxus:
‘ō decus Ītaliae virgō, quās dīcere grātēs
quāsve referre parem? sed nunc, est omnia quandō
iste animus suprā, mēcum partīre labōrem.
Aenēās, ut fāma fidem missīque reportant
explōrātōrēs, equitum levia improbus arma
praemīsit, quaterent campōs; ipse ardua montis
per dēserta jugō superāns adventat ad urbem.
fūrta parō bellī convexō in trāmite silvae,
ut biviās armātō obsīdam mīlite faucēs.
tū Tyrrhēnum equitem conlātīs excipe signīs;
tēcum ācer Messāpus erit turmaeque Latīnae
Tīburtīque manus, ducis et tū concipe cūram.’
sīc ait, et paribus Messāpum in proelia dictīs
hortātur sociōsque ducēs et pergit in hostem.
Est curvō ānfrāctū vallēs, accommoda fraudī
armōrumque dolīs, quam dēnsīs frondibus ātrum
urget utrimque latus, tenuis quō sēmita dūcit
angustaeque ferunt faucēs aditūsque malignī.
hanc super in speculīs summōque in vertice montis
plānitiēs ignōta jacet tūtīque receptūs,
seu dextrā laevāque velīs occurrere pugnae
sīve īnstāre jugīs et grandia volvere saxa.
hūc juvenis nōtā fertur regiōne viārum
arripuitque locum et silvīs īnsēdit inīquīs.
Vēlōcem intereā superīs in sēdibus Ōpim,
ūnam ex virginibus sociīs sacrāque catervā,
compellābat et hās trīstīs Lātōnia vōcēs
ōre dabat: ‘graditur bellum ad crūdēle Camilla,
ō virgō, et nostrīs nēquīquam cingitur armīs,
cāra mihi ante aliās. neque enim novus iste Diānae
vēnit amor subitāque animum dulcēdine mōvit.
pulsus ob invidiam rēgnō vīrīsque superbās
Prīvernō antīquā Metabus cum excēderet urbe,
īnfantem fugiēns media inter proelia bellī
sustulit exsiliō comitem, mātrisque vocāvit
nōmine Casmillae mūtātā parte Camillam.
ipse sinū prae sē portāns juga longa petēbat
sōlōrum nemorum: tēla undique saeva premēbant
et circumfūsō volitābant mīlite Volscī.
ecce fugae mediō summīs Amasēnus abundāns
spūmābat rīpīs, tantus sē nūbibus imber
rūperat. ille innāre parāns īnfantis amōre
tardātur cārōque onerī timet. omnia sēcum
versantī subitō vix haec sententia sēdit:
tēlum immāne manū validā quod forte gerēbat
bellātor, solidum nōdīs et rōbore coctō,
huic nātam librō et silvestrī sūbere clausam
implicat atque habilem mediae circumligat hastae;
quam dextrā ingentī lībrāns ita ad aethera fātur:
“alma, tibi hanc, nemorum cultrīx, Lātōnia virgō,
ipse pater famulam voveō; tua prīma per aurās
tēla tenēns supplex hostem fugit. accipe, testor,
dīva tuam, quae nunc dubiīs committitur aurīs.”
dīxit, et adductō contortum hastīle lacertō
immittit: sonuēre undae, rapidum super amnem
īnfēlīx fugit in jaculō strīdente Camilla.
at Metabus magnā propius jam urgente catervā
dat sēsē fluviō, atque hastam cum virgine victor
grāmineō, dōnum Triviae, dē caespite vellit.
nōn illum tēctīs ūllae, nōn moenibus urbēs
accēpēre (neque ipse manūs feritāte dedisset),
pāstōrum et sōlīs exēgit montibus aevum.
hīc nātam in dūmīs interque horrentia lustra
armentālis equae mammīs et lacte ferīnō
nūtrībat tenerīs immulgēns ūbera labrīs.
utque pedum prīmīs īnfāns vestīgia plantīs
īnstiterat, jaculō palmās armāvit acūtō
spīculaque ex umerō parvae suspendit et arcum.
prō crīnālī aurō, prō longae tegmine pallae
tigridis exuviae per dorsum ā vertice pendent.
tēla manū jam tum tenerā puerīlia torsit
et fundam teretī circum caput ēgit habēnā
Strȳmoniamque gruem aut album dējēcit olōrem.
multae illam frūstrā Tyrrhēna per oppida mātrēs
optāvēre nurum; sōlā contenta Diānā
aeternum tēlōrum et virginitātis amōrem
intemerāta colit. vellem haud correpta fuisset
mīlitiā tālī cōnāta lacessere Teucrōs:
cāra mihī comitumque foret nunc ūna meārum.
vērum age, quandoquidem fātīs urgētur acerbīs,
lābere, nympha, polō fīnīsque invīse Latīnōs,
trīstis ubi īnfaustō committitur ōmine pugna.
haec cape et ultrīcem pharetrā dēprōme sagittam:
hāc, quīcumque sacrum violārit vulnere corpus,
Trōs Italusque, mihī pariter det sanguine poenās.
post ego nūbe cavā miserandae corpus et arma
īnspoliāta feram tumulō patriaeque repōnam.’
dīxit, at illa levīs caelī dēlāpsa per aurās
īnsonuit nigrō circumdata turbine corpus.
At manus intereā mūrīs Trōjāna propinquat,
Etrūscīque ducēs equitumque exercitus omnis
compositī numerō in turmās. fremit aequore tōtō
īnsultāns sonipēs et pressīs pugnat habēnīs
hūc conversus et hūc; tum lātē ferreus hastīs
horret ager campīque armīs sublīmibus ārdent.
nec nōn Messāpus contrā celerēsque Latīnī
et cum frātre Corās et virginis āla Camillae
adversī campō appārent, hastāsque reductīs
prōtendunt longē dextrīs et spīcula vibrant,
adventusque virum fremitusque ārdēscit equōrum.
jamque intrā jactum tēlī prōgressus uterque
substiterat: subitō ērumpunt clāmōre furentīsque
exhortantur equōs, fundunt simul undique tēla
crēbra nivis rītū, caelumque obtexitur umbrā.
continuō adversīs Tyrrhēnus et ācer Aconteus
cōnīxī incurrunt hastīs prīmīque ruīnam
dant sonitū ingentī perfrāctaque quadripedantum
pectora pectoribus rumpunt; excussus Aconteus
fulminis in mōrem aut tormentō ponderis āctī
praecipitat longē et vītam dispergit in aurās.
Extemplō turbātae aciēs, versīque Latīnī
reiciunt parmās et equōs ad moenia vertunt;
Trōes agunt, prīnceps turmās indūcit Asīlās.
jamque propinquābant portīs rūrsusque Latīnī
clāmōrem tollunt et mollia colla reflectunt;
hī fugiunt penitusque datīs referuntur habēnīs.
quālis ubi alternō prōcurrēns gurgite pontus
nunc ruit ad terram scopulōsque superjacit undā
spūmeus extrēmamque sinū perfundit harēnam,
nunc rapidus retrō atque aestū revolūta resorbēns
saxa fugit lītusque vadō lābente relinquit:
bis Tuscī Rutulōs ēgēre ad moenia versōs,
bis rejectī armīs respectant terga tegentēs.
tertia sed postquam congressī in proelia tōtās
implicuēre inter sē aciēs lēgitque virum vir,
tum vērō et gemitūs morientum et sanguine in altō
armaque corporaque et permixtī caede virōrum
sēmianimēs volvuntur equī, pugna aspera surgit.
Orsilochus Remulī, quandō ipsum horrēbat adīre,
hastam intorsit equō ferrumque sub aure relīquit;
quō sonipēs ictū furit arduus altaque jactat
vulneris impatiēns arrēctō pectore crūra,
volvitur ille excussus humī. Cātillus Iollān
ingentemque animīs, ingentem corpore et armīs
dēicit Herminium, nūdō cui vertice fulva
caesariēs nūdīque umerī nec vulnera terrent;
tantus in arma patet. lātōs huic hasta per armōs
ācta tremit duplicatque virum trānsfīxa dolōre.
funditur āter ubīque cruor; dant fūnera ferrō
certantēs pulchramque petunt per vulnera mortem.
At mediās inter caedēs exsultat Amāzōn
ūnum exserta latus pugnae, pharetrāta Camilla,
et nunc lenta manū spargēns hastīlia dēnset,
nunc validam dextrā rapit indēfessa bipennem;
aureus ex umerō sonat arcus et arma Diānae.
illa etiam, sī quandō in tergum pulsa recessit,
spīcula conversō fugientia dērigit arcū.
at circum lēctae comitēs, Lārīnaque virgō
Tullaque et aerātam quatiēns Tarpeja secūrim,
Ītalides, quās ipsa decus sibi dīa Camilla
dēlēgit pācisque bonās bellīque ministrās:
quālēs Thrēiciae cum flūmina Thērmōdontis
pulsant et pictīs bellantur Amāzones armīs,
seu circum Hippolytēn seu cum sē Mārtia currū
Penthesilēa refert, magnōque ululante tumultū
fēminea exsultant lūnātīs agmina peltīs.
Quem tēlō prīmum, quem postrēmum, aspera virgō,
dēicis? aut quot humī morientia corpora fundis?
Eunaeum Clytiō prīmum patre, cujus apertum
adversī longā trānsverberat abiete pectus.
sanguinis ille vomēns rīvōs cadit atque cruentam
mandit humum moriēnsque suō sē in vulnere versat.
tum Līrim Pagasumque super, quōrum alter habēnās
suffossō revolūtus equō dum colligit, alter
dum subit ac dextram lābentī tendit inermem,
praecipitēs pariterque ruunt. hīs addit Amastrum
Hippotadēn, sequiturque incumbēns ēminus hastā
Tēreaque Harpalycumque et Dēmophoonta Chromimque;
quotque ēmissa manū contorsit spīcula virgō,
tot Phrygiī cecidēre virī. procul Ornytus armīs
ignōtīs et equō vēnātor Iāpyge fertur,
cui pellis lātōs umerōs ērepta juvencō
pugnātōrī operit, caput ingēns ōris hiātus
et mālae tēxēre lupī cum dentibus albīs,
agrestisque manūs armat sparus; ipse catervīs
vertitur in mediīs et tōtō vertice suprā est.
hunc illa exceptum (neque enim labor agmine versō)
trāicit et super haec inimīcō pectore fātur:
‘silvīs tē, Tyrrhēne, ferās agitāre putāstī?
advēnit quī vestra diēs muliebribus armīs
verba redargueret. nōmen tamen haud leve patrum
mānibus hoc referēs, tēlō cecidisse Camillae.’
Prōtinus Orsilochum et Būtēn, duo maxima Teucrum
corpora, sed Būtēn āversum cuspide fīxit
lōrīcam galeamque inter, quā colla sedentis
lūcent et laevō dēpendet parma lacertō;
Orsilochum fugiēns magnumque agitāta per orbem
ēlūdit gȳrō interior sequiturque sequentem;
tum validam perque arma virō perque ossa secūrim
altior exsurgēns ōrantī et multa precantī
congeminat; vulnus calidō rigat ōra cerebrō.
incidit huic subitōque aspectū territus haesit
Appennīnicolae bellātor fīlius Aunī,
haud Ligurum extrēmus, dum fallere fāta sinēbant.
isque ubi sē nūllō jam cursū ēvādere pugnae
posse neque īnstantem rēgīnam āvertere cernit,
cōnsiliō versāre dolōs ingressus et āstū
incipit haec: ‘quid tam ēgregium, sī fēmina fortī
fīdis equō? dīmitte fugam et tē comminus aequō
mēcum crēde solō pugnaeque accinge pedestrī:
jam nōscēs ventōsa ferat cui glōria fraudem.’
dīxit, at illa furēns ācrīque accēnsa dolōre
trādit equum comitī paribusque resistit in armīs
ēnse pedes nūdō pūrāque interrita parmā.
at juvenis vīcisse dolō ratus āvolat ipse
(haud mora), conversīsque fugāx aufertur habēnīs
quadripedemque citum ferrātā calce fatīgat.
‘vāne Ligus frūstrāque animīs ēlāte superbīs,
nēquīquam patriās temptāstī lūbricus artīs,
nec fraus tē incolumem fallācī perferet Aunō.’
haec fātur virgō, et pernīcibus ignea plantīs
trānsit equum cursū frēnīsque adversa prehēnsīs
congreditur poenāsque inimīcō ex sanguine sūmit:
quam facile accipiter saxō sacer āles ab altō
cōnsequitur pennīs sublīmem in nūbe columbam
comprēnsamque tenet pedibusque ēvīscerat uncīs;
tum cruor et vulsae lābuntur ab aethere plūmae.
At nōn haec nūllīs hominum sator atque deōrum
observāns oculīs summō sedet altus Olympō.
Tyrrhēnum genitor Tarchōnem in proelia saeva
suscitat et stimulīs haud mollibus inicit īrās.
ergō inter caedēs cēdentiaque agmina Tarchōn
fertur equō variīsque īnstīgat vōcibus ālās
nōmine quemque vocāns, reficitque in proelia pulsōs.
‘quis metus, ō numquam dolitūrī, ō semper inertēs
Tyrrhēnī, quae tanta animīs ignāvia vēnit?
fēmina pālantīs agit atque haec agmina vertit!
quō ferrum quidve haec gerimus tēla inrita dextrīs?
at nōn in Venerem sēgnēs nocturnaque bella,
aut ubi curva chorōs indīxit tībia Bacchī.
exspectāte dapēs et plēnae pōcula mēnsae
(hic amor, hoc studium) dum sacra secundus haruspex
nūntiet ac lūcōs vocet hostia pinguis in altōs!’
haec effātus equum in mediōs moritūrus et ipse
concitat, et Venulō adversum sē turbidus īnfert
dēreptumque ab equō dextrā complectitur hostem
et gremium ante suum multā vī concitus aufert.
tollitur in caelum clāmor cūnctīque Latīnī
convertēre oculōs. volat igneus aequore Tarchōn
arma virumque ferēns; tum summā ipsīus ab hastā
dēfringit ferrum et partīs rīmātur apertās,
quā vulnus lētāle ferat; contrā ille repugnāns
sustinet ā jugulō dextram et vim vīribus exit.
utque volāns altē raptum cum fulva dracōnem
fert aquila implicuitque pedēs atque unguibus haesit,
saucius at serpēns sinuōsa volūmina versat
arrēctīsque horret squāmīs et sībilat ōre
arduus īnsurgēns, illa haud minus urget obuncō
luctantem rōstrō, simul aethera verberat ālīs:
haud aliter praedam Tīburtum ex agmine Tarchōn
portat ovāns. ducis exemplum ēventumque secūtī
Maeonidae incurrunt. tum fātīs dēbitus Arrūns
vēlōcem jaculō et multā prior arte Camillam
circuit, et quae sit fortūna facillima temptat.
quā sē cumque furēns mediō tulit agmine virgō,
hāc Arrūns subit et tacitus vestīgia lūstrat;
quā victrīx redit illa pedemque ex hoste reportat,
hāc juvenis fūrtim celerīs dētorquet habēnās.
hōs aditūs jamque hōs aditūs omnemque pererrat
undique circuitum et certam quatit improbus hastam.
Forte sacer Cybelō Chlōreus ōlimque sacerdōs
īnsignis longē Phrygiīs fulgēbat in armīs
spūmantemque agitābat equum, quem pellis aēnīs
in plūmam squāmīs aurō cōnserta tegēbat.
ipse peregrīnā ferrūgine clārus et ostrō
spīcula torquēbat Lyciō Gortȳnia cornū;
aureus ex umerīs erat arcus et aurea vātī
cassida; tum croceam chlamydemque sinūsque crepantīs
carbaseōs fulvō in nōdum collēgerat aurō
pictus acū tunicās et barbara tegmina crūrum.
hunc virgō, sīve ut templīs praefīgeret arma
Trōjā, captīvō sīve ut sē ferret in aurō
vēnātrīx, ūnum ex omnī certāmine pugnae
caeca sequēbātur tōtumque incauta per agmen
fēmineō praedae et spoliōrum ārdēbat amōre,
tēlum ex īnsidiīs cum tandem tempore captō
concitat et superōs Arrūns sīc vōce precātur:
‘summe deum, sānctī cūstōs Sōractis Apollō,
quem prīmī colimus, cui pīneus ārdor acervō
pāscitur, et medium frētī pietāte per ignem
cultōrēs multā premimus vestīgia prūnā,
dā, pater, hoc nostrīs abolērī dēdecus armīs,
omnipotēns. nōn exuviās pulsaeve tropaeum
virginis aut spolia ūlla petō, mihi cētera laudem
facta ferent; haec dīra meō dum vulnere pestis
pulsa cadat, patriās remeābō inglōrius urbēs.’
Audiit et vōtī Phoebus succēdere partem
mente dedit, partem volucrīs dispersit in aurās:
sterneret ut subitā turbātam morte Camillam
adnuit ōrantī; reducem ut patria alta vidēret
nōn dedit, inque Notōs vōcem vertēre procellae.
ergō ut missa manū sonitum dedit hasta per aurās,
convertēre animōs ācrīs oculōsque tulēre
cūnctī ad rēgīnam Volscī. nihil ipsa nec aurae
nec sonitūs memor aut venientis ab aethere tēlī,
hasta sub exsertam dōnec perlāta papillam
haesit virgineumque altē bibit ācta cruōrem.
concurrunt trepidae comitēs dominamque ruentem
suscipiunt. fugit ante omnīs exterritus Arrūns
laetitiā mixtōque metū, nec jam amplius hastae
crēdere nec tēlīs occurrere virginis audet.
ac velut ille, prius quam tēla inimīca sequantur,
continuō in montīs sēsē āvius abdidit altōs
occīsō pāstōre lupus magnōve juvencō,
cōnscius audācis factī, caudamque remulcēns
subjēcit pavitantem uterō silvāsque petīvit:
haud secus ex oculīs sē turbidus abstulit Arrūns
contentusque fugā mediīs sē immiscuit armīs.
illa manū moriēns tēlum trahit, ossa sed inter
ferreus ad costās altō stat vulnere mucrō.
lābitur exsanguis, lābuntur frīgida lētō
lūmina, purpureus quondam color ōra relīquit.
tum sīc exspīrāns Accam ex aequālibus ūnam
adloquitur, fīda ante aliās quae sōla Camillae
quīcum partīrī cūrās, atque haec ita fātur:
‘hāctenus, Acca soror, potuī: nunc vulnus acerbum
cōnficit, et tenebrīs nigrēscunt omnia circum.
effuge et haec Turnō mandāta novissima perfer:
succēdat pugnae Trōjānōsque arceat urbe.
jamque valē.’ simul hīs dictīs linquēbat habēnās
ad terram nōn sponte fluēns. tum frīgida tōtō
paulātim exsolvit sē corpore, lentaque colla
et captum lētō posuit caput: arma relinquunt,
vītaque cum gemitū fugit indignāta sub umbrās.
tum vērō immēnsus surgēns ferit aurea clāmor
sīdera: dējectā crūdēscit pugna Camillā;
incurrunt dēnsī simul omnis cōpia Teucrum
Tyrrhēnīque ducēs Euandrīque Arcades ālae.
At Triviae cūstōs jamdūdum in montibus Ōpis
alta sedet summīs spectatque interrita pugnās.
utque procul mediō juvenum in clāmōre furentum
prōspexit trīstī mulcātam morte Camillam,
ingemuitque deditque hās īmō pectore vōcēs:
‘heu nimium, virgō, nimium crūdēle luistī
supplicium Teucrōs cōnāta lacessere bellō!
nec tibi dēsertae in dūmīs coluisse Diānam
prōfuit aut nostrās umerō gessisse pharetrās.
nōn tamen indecorem tua tē rēgīna relīquit
extrēmā jam in morte, neque hoc sine nōmine lētum
per gentīs erit aut fāmam patiēris inultae.
nam quīcumque tuum violāvit vulnere corpus
morte luet meritā.’ fuit ingēns monte sub altō
rēgis Dercennī terrēnō ex aggere bustum
antīquī Laurentis opācāque īlice tēctum;
hīc dea sē prīmum rapidō pulcherrima nīsū
sistit et Arruntem tumulō speculātur ab altō.
ut vīdit laetantem animīs ac vāna tumentem,
‘cūr’ inquit ‘dīversus abīs? hūc dērige gressum,
hūc peritūre venī, capiās ut digna Camillae
praemia. tūne etiam tēlīs moriēre Diānae?’
dīxit, et aurātā volucrem Thrēissa sagittam
dēprōmpsit pharetrā cornūque īnfēnsa tetendit
et dūxit longē, dōnec curvāta coīrent
inter sē capita et manibus jam tangeret aequīs,
laevā aciem ferrī, dextrā nervōque papillam.
extemplō tēlī strīdōrem aurāsque sonantīs
audiit ūnā Arrūns haesitque in corpore ferrum.
illum exspīrantem sociī atque extrēma gementem
oblītī ignōtō campōrum in pulvere linquunt;
Ōpis ad aetherium pennīs aufertur Olympum.
Prīma fugit dominā āmissā levis āla Camillae,
turbātī fugiunt Rutulī, fugit ācer Atīnās,
disjectīque ducēs dēsōlātīque maniplī
tūta petunt et equīs āversī ad moenia tendunt.
nec quisquam īnstantīs Teucrōs lētumque ferentīs
sustentāre valet tēlīs aut sistere contrā,
sed laxōs referunt umerīs languentibus arcūs,
quadripedumque putrem cursū quatit ungula campum.
volvitur ad mūrōs cālīgine turbidus ātrā
pulvis, et ē speculīs percussae pectora mātrēs
fēmineum clāmōrem ad caelī sīdera tollunt.
quī cursū portās prīmī inrūpēre patentīs,
hōs inimīca super mixtō premit agmine turba,
nec miseram effugiunt mortem, sed līmine in ipsō,
moenibus in patriīs atque inter tūta domōrum
cōnfīxī exspīrant animās. pars claudere portās,
nec sociīs aperīre viam nec moenibus audent
accipere ōrantīs, oriturque miserrima caedēs
dēfendentum armīs aditūs inque arma ruentum.
exclūsī ante oculōs lacrimantumque ōra parentum
pars in praecipitīs fossās urgente ruīnā
volvitur, immissīs pars caeca et concita frēnīs
ārietat in portās et dūrōs obice postīs.
ipsae dē mūrīs summō certāmine mātrēs
(mōnstrat amor vērus patriae, ut vīdēre Camillam)
tēla manū trepidae jaciunt ac rōbore dūrō
stīpitibus ferrum sudibusque imitantur obustīs
praecipitēs, prīmaeque morī prō moenibus ārdent.
Intereā Turnum in silvīs saevissimus implet
nūntius et juvenī ingentem fert Acca tumultum:
dēlētās Volscōrum aciēs, cecidisse Camillam,
ingruere īnfēnsōs hostīs et Mārte secundō
omnia corripuisse, metum jam ad moenia ferrī.
ille furēns (et saeva Jovis sīc nūmina poscunt)
dēserit obsessōs collīs, nemora aspera linquit.
vix ē cōnspectū exierat campumque tenēbat,
cum pater Aenēās saltūs ingressus apertōs
exsuperatque jugum silvāque ēvādit opācā.
sīc ambō ad mūrōs rapidī tōtōque feruntur
agmine nec longīs inter sē passibus absunt;
ac simul Aenēās fūmantīs pulvere campōs
prōspexit longē Laurentiaque agmina vīdit,
et saevum Aenēān agnōvit Turnus in armīs
adventumque pedum flātūsque audīvit equōrum.
continuōque ineant pugnās et proelia temptent,
nī roseus fessōs jam gurgite Phoebus Hibērō
tingat equōs noctemque diē lābente redūcat.
cōnsīdunt castrīs ante urbem et moenia vāllant.

Reader settings

Side Panel

Text SizeRelative to your text size
85%

Textual Aids

Touch Navigation