Appearance

Theme

Reading text

Font
Size
100%
Spacing
Contrast
normal

Gallia est omnis dīvīsa in partēs trēs, quārum ūnam incolunt Belgae.

Issues / Feedback

This report will be visible to the general public on our GitHub issue tracker. Please do not submit private or sensitive information.
Only needed if you want updates or clarification on GitHub.
Vergil · Aeneid

Book 12

Text kindly provided by Hypotactic

Turnus ut īnfrāctōs adversō Mārte Latīnōs
dēfēcisse videt, sua nunc prōmissa reposcī,
sē signārī oculīs, ultrō implācābilis ārdet
attollitque animōs. Poenōrum quālis in arvīs
saucius ille gravī vēnantum vulnere pectus
tum dēmum movet arma leō, gaudetque comantīs
excutiēns cervīce torōs fīxumque latrōnis
impavidus frangit tēlum et fremit ōre cruentō:
haud secus accēnsō glīscit violentia Turnō.
tum sīc adfātur rēgem atque ita turbidus īnfit:
‘nūlla mora in Turnō; nihil est quod dicta retractent
ignāvī Aeneadae, nec quae pepigēre recūsent:
congredior. fer sacra, pater, et concipe foedus.
aut hāc Dardanium dextrā sub Tartara mittam
dēsertōrem Asiae (sedeant spectentque Latīnī),
et sōlus ferrō crīmen commūne refellam,
aut habeat victōs, cēdat Lāvīnia conjūnx.’
Ollī sēdātō respondit corde Latīnus:
‘ō praestāns animī juvenis, quantum ipse ferōcī
virtūte exsuperās, tantō mē impēnsius aequum est
cōnsulere atque omnīs metuentem expendere cāsūs.
sunt tibi rēgna patris Daunī, sunt oppida capta
multa manū, nec nōn aurumque animusque Latīnō est;
sunt aliae innūptae Latiō et Laurentibus arvīs
nec genus indecorēs. sine mē haec haud mollia fātū
sublātīs aperīre dolīs, simul hoc animō haurī:
mē nātam nūllī veterum sociāre procōrum
fās erat, idque omnēs dīvīque hominēsque canēbant.
victus amōre tuī, cognātō sanguine victus
conjugis et maestae lacrimīs, vincla omnia rūpī;
prōmissam ēripuī generō, arma impia sūmpsī.
ex illō quī mē cāsūs, quae, Turne, sequantur
bella, vidēs, quantōs prīmus patiāre labōrēs.
bis magnā victī pugnā vix urbe tuēmur
spēs Italās; recalent nostrō Thybrīna fluenta
sanguine adhūc campīque ingentēs ossibus albent.
quō referor totiēns? quae mentem īnsānia mūtat?
sī Turnō exstīnctō sociōs sum ascīre parātus,
cūr nōn incolumī potius certāmina tollō?
quid cōnsanguineī Rutulī, quid cētera dīcet
Ītalia, ad mortem sī tē (fors dicta refūtet!)
prōdiderim, nātam et cōnūbia nostra petentem?
respice rēs bellō variās, miserēre parentis
longaevī, quem nunc maestum patria Ardea longē
dīvidit.’ haudquāquam dictīs violentia Turnī
flectitur; exsuperat magis aegrēscitque medendō.
ut prīmum fārī potuit, sīc īnstitit ōre:
‘quam prō mē cūram geris, hanc precor, optime, prō mē
dēpōnās lētumque sinās prō laude pacīscī.
et nōs tēla, pater, ferrumque haud dēbile dextrā
spargimus, et nostrō sequitur dē vulnere sanguis.
longē illī dea māter erit, quae nūbe fugācem
fēmineā tegat et vānīs sēsē occulat umbrīs.’
At rēgīna novā pugnae conterrita sorte
flēbat et ārdentem generum moritūra tenēbat:
‘Turne, per hās ego tē lacrimās, per sī quis Amātae
tangit honōs animum: spēs tū nunc ūna, senectae
tū requiēs miserae, decus imperiumque Latīnī
tē penes, in tē omnis domus inclīnāta recumbit.
ūnum ōrō: dēsiste manum committere Teucrīs.
quī tē cumque manent istō certāmine cāsūs
et mē, Turne, manent; simul haec invīsa relinquam
lūmina nec generum Aenēān captīva vidēbō.’
accēpit vōcem lacrimīs Lāvīnia mātris
flagrantīs perfūsa genās, cui plūrimus ignem
subjēcit rubor et calefacta per ōra cucurrit.
Indum sanguineō velutī violāverit ostrō
sī quis ebur, aut mixta rubent ubi līlia multā
alba rosā, tālīs virgō dabat ōre colōrēs.
illum turbat amor fīgitque in virgine vultūs;
ārdet in arma magis paucīsque adfātur Amātam:
‘nē, quaesō, nē mē lacrimīs nēve ōmine tantō
prōsequere in dūrī certāmina Mārtis euntem,
ō māter; neque enim Turnō mora lībera mortis.
nūntius haec, Idmōn, Phrygiō mea dicta tyrannō
haud placitūra refer. cum prīmum crāstina caelō
pūniceīs invecta rotīs Aurōra rubēbit,
nōn Teucrōs agat in Rutulōs, Teucrum arma quiēscant
et Rutulī; nostrō dirimāmus sanguine bellum,
illō quaerātur conjūnx Lāvīnia campō.’
Haec ubi dicta dedit rapidusque in tēcta recessit,
poscit equōs gaudetque tuēns ante ōra frementīs,
Pīlumnō quōs ipsa decus dedit Ōrīthyia,
quī candōre nivēs anteīrent, cursibus aurās.
circumstant properī aurīgae manibusque lacessunt
pectora plausa cavīs et colla comantia pectunt.
ipse dehinc aurō squālentem albōque orichalcō
circumdat lōrīcam umerīs, simul aptat habendō
ēnsemque clipeumque et rubrae cornua cristae,
ēnsem quem Daunō ignipotēns deus ipse parentī
fēcerat et Stygiā candentem tīnxerat undā.
exim quae mediīs ingentī adnīxa columnae
aedibus astābat, validam vī corripit hastam,
Actoris Auruncī spolium, quassatque trementem
vōciferāns: ‘nunc, ō numquam frūstrāta vocātūs
hasta meōs, nunc tempus adest: tē maximus Actōr,
tē Turnī nunc dextra gerit; dā sternere corpus
lōrīcamque manū validā lacerāre revulsam
sēmivirī Phrygis et foedāre in pulvere crīnīs
vibrātōs calidō ferrō murrāque madentīs.’
hīs agitur furiīs, tōtōque ārdentis ab ōre
scintillae absistunt, oculīs micat ācribus ignis,
mūgītūs velutī cum prīma in proelia taurus
terrificōs ciet aut īrāscī in cornua temptat
arboris obnīxus truncō, ventōsque lacessit
ictibus aut sparsā ad pugnam prōlūdit harēnā.
Nec minus intereā māternīs saevus in armīs
Aenēās acuit Mārtem et sē suscitat īrā,
oblātō gaudēns compōnī foedere bellum.
tum sociōs maestīque metum sōlātur Iūlī
fāta docēns, rēgīque jubet respōnsa Latīnō
certa referre virōs et pācis dīcere lēgēs.
Postera vix summōs spargēbat lūmine montīs
orta diēs, cum prīmum altō sē gurgite tollunt
Sōlis equī lūcemque ēlātīs nāribus efflant:
campum ad certāmen magnae sub moenibus urbis
dīmēnsī Rutulīque virī Teucrīque parābant
in mediōque focōs et dīs commūnibus ārās
grāmineās. aliī fontemque ignemque ferēbant
vēlātī līmō et verbēnā tempora vīnctī.
prōcēdit legiō Ausonidum, pīlātaque plēnīs
agmina sē fundunt portīs. hinc Trōius omnis
Tyrrhēnusque ruit variīs exercitus armīs,
haud secus īnstrūctī ferrō quam sī aspera Mārtis
pugna vocet. nec nōn mediīs in mīlibus ipsī
ductōrēs aurō volitant ostrōque superbī,
et genus Assaracī Mnēstheus et fortis Asīlās
et Messāpus equum domitor, Neptūnia prōlēs;
utque datō signō spatia in sua quisque recessit,
dēfīgunt tellūre hastās et scūta reclīnant.
tum studiō effūsae mātrēs et vulgus inermum
invalidīque senēs turrīs ac tēcta domōrum
obsēdēre, aliī portīs sublīmibus astant.
At Jūnō ē summō (quī nunc Albānus habētur;
tum neque nōmen erat neque honōs aut glōria montī)
prōspiciēns tumulō campum aspectābat et ambās
Laurentum Trōumque aciēs urbemque Latīnī.
extemplō Turnī sīc est adfāta sorōrem
dīva deam, stāgnīs quae flūminibusque sonōrīs
praesidet (hunc illī rēx aetheris altus honōrem
Juppiter ēreptā prō virginitāte sacrāvit):
‘nympha, decus fluviōrum, animō grātissima nostrō,
scīs ut tē cūnctīs ūnam, quaecumque Latīnae
magnanimī Jovis ingrātum ascendēre cubīle,
praetulerim caelīque libēns in parte locārim:
disce tuum, nē mē incūsēs, Jūturna, dolōrem.
quā vīsa est Fortūna patī Parcaeque sinēbant
cēdere rēs Latiō, Turnum et tua moenia texī;
nunc juvenem imparibus videō concurrere fātīs,
Parcārumque diēs et vīs inimīca propinquat.
nōn pugnam aspicere hanc oculīs, nōn foedera possum.
tū prō germānō sī quid praesentius audēs,
perge; decet. forsan miserōs meliōra sequentur.’
vix ea, cum lacrimās oculīs Jūturna profundit
terque quaterque manū pectus percussit honestum.
‘nōn lacrimīs hoc tempus’ ait Sāturnia Jūnō:
‘accelerā et frātrem, sī quis modus, ēripe mortī;
aut tū bella ciē conceptumque excute foedus.
auctor ego audendī.’ sīc exhortāta relīquit
incertam et trīstī turbātam vulnere mentis.
Intereā rēgēs ingentī mōle Latīnus
quadrijugō vehitur currū (cui tempora circum
aurātī bis sex radiī fulgentia cingunt,
Sōlis avī specimen), bīgīs it Turnus in albīs,
bīna manū lātō crispāns hastīlia ferrō.
hinc pater Aenēās, Rōmānae stirpis orīgō,
sīdereō flagrāns clipeō et caelestibus armīs
et juxtā Ascanius, magnae spēs altera Rōmae,
prōcēdunt castrīs, pūrāque in veste sacerdōs
saetigerī fētum suis intōnsamque bidentem
attulit admōvitque pecus flagrantibus ārīs.
illī ad surgentem conversī lūmina sōlem
dant frūgēs manibus salsās et tempora ferrō
summa notant pecudum, paterīsque altāria lībant.
Tum pius Aenēās strictō sīc ēnse precātur:
‘estō nunc Sōl testis et haec mihi terra vocantī,
quam propter tantōs potuī perferre labōrēs,
et pater omnipotēns et tū Sāturnia conjūnx
(jam melior, jam, dīva, precor), tūque inclute Māvors,
cūncta tuō quī bella, pater, sub nūmine torquēs;
fontīsque fluviōsque vocō, quaeque aetheris altī
rēligiō et quae caeruleō sunt nūmina pontō:
cesserit Ausoniō sī fors victōria Turnō,
convenit Euandrī victōs discēdere ad urbem,
cēdet Iūlus agrīs, nec post arma ūlla rebellēs
Aeneadae referent ferrōve haec rēgna lacessent.
sīn nostrum adnuerit nōbīs victōria Mārtem
(ut potius reor et potius dī nūmine firment),
nōn ego nec Teucrīs Italōs pārēre jubēbō
nec mihi rēgna petō: paribus sē lēgibus ambae
invictae gentēs aeterna in foedera mittant.
sacra deōsque dabō; socer arma Latīnus habētō,
imperium sollemne socer; mihi moenia Teucrī
cōnstituent urbīque dabit Lāvīnia nōmen.’
Sīc prior Aenēās, sequitur sīc deinde Latīnus
suspiciēns caelum, tenditque ad sīdera dextram:
‘haec eadem, Aenēā, terram, mare, sīdera, jūrō
Lātōnaeque genus duplex Jānumque bifrontem,
vimque deum īnfernam et dūrī sacrāria Dītis;
audiat haec genitor quī foedera fulmine sancit.
tangō ārās, mediōs ignīs et nūmina testor:
nūlla diēs pācem hanc Italīs nec foedera rumpet,
quō rēs cumque cadent; nec mē vīs ūlla volentem
āvertet, nōn, sī tellūrem effundat in undās
dīluviō miscēns caelumque in Tartara solvat,
ut scēptrum hoc’ (dextrā scēptrum nam forte gerēbat)
‘numquam fronde levī fundet virgulta nec umbrās,
cum semel in silvīs īmō dē stirpe recīsum
mātre caret posuitque comās et bracchia ferrō,
ōlim arbōs, nunc artificis manus aere decōrō
inclūsit patribusque dedit gestāre Latīnīs.’
tālibus inter sē firmābant foedera dictīs
cōnspectū in mediō procerum. tum rīte sacrātās
in flammam jugulant pecudēs et vīscera vīvīs
ēripiunt, cumulantque onerātīs lancibus ārās.
At vērō Rutulīs impār ea pugna vidērī
jamdūdum et variō miscērī pectora mōtū,
tum magis ut propius cernunt nōn vīribus aequīs.
adjuvat incessū tacitō prōgressus et āram
suppliciter venerāns dēmissō lūmine Turnus
pūbentēsque genae et juvenālī in corpore pallor.
quem simul ac Jūturna soror crebrēscere vīdit
sermōnem et vulgī variāre labantia corda,
in mediās aciēs fōrmam adsimulāta Camertī,
cui genus ā proavīs ingēns clārumque paternae
nōmen erat virtūtis, et ipse ācerrimus armīs,
in mediās dat sēsē aciēs haud nescia rērum
rūmōrēsque serit variōs ac tālia fātur:
‘nōn pudet, ō Rutulī, prō cūnctīs tālibus ūnam
objectāre animam? numerōne an vīribus aequī
nōn sumus? ēn, omnēs et Trōes et Arcades hī sunt,
fātālisque manus, īnfēnsa Etrūria Turnō:
vix hostem, alternī sī congrediāmur, habēmus.
ille quidem ad superōs, quōrum sē dēvovet ārīs,
succēdet fāmā vīvusque per ōra ferētur;
nōs patriā āmissā dominīs pārēre superbīs
cōgēmur, quī nunc lentī cōnsēdimus arvīs.’
Tālibus incēnsa est juvenum sententia dictīs
jam magis atque magis, serpitque per agmina murmur:
ipsī Laurentēs mūtātī ipsīque Latīnī.
quī sibi jam requiem pugnae rēbusque salūtem
spērābant, nunc arma volunt foedusque precantur
īnfectum et Turnī sortem miserantur inīquam.
hīs aliud majus Jūturna adjungit et altō
dat signum caelō, quō nōn praesentius ūllum
turbāvit mentēs Italās mōnstrōque fefellit.
namque volāns rubrā fulvus Jovis āles in aethrā
lītoreās agitābat avīs turbamque sonantem
agminis āligerī, subitō cum lāpsus ad undās
cycnum excellentem pedibus rapit improbus uncīs.
arrēxēre animōs Italī, cūnctaeque volucrēs
convertunt clāmōre fugam (mīrābile vīsū),
aetheraque obscūrant pennīs hostemque per aurās
factā nūbe premunt, dōnec vī victus et ipsō
pondere dēfēcit praedamque ex unguibus āles
prōjēcit fluviō, penitusque in nūbila fūgit.
Tum vērō augurium Rutulī clāmōre salūtant
expediuntque manūs, prīmusque Tolumnius augur
‘hoc erat, hoc vōtīs’ inquit ‘quod saepe petīvī.
accipiō agnōscōque deōs; mē, mē duce ferrum
corripite, ō miserī, quōs improbus advena bellō
territat invalidās ut avīs, et lītora vestra
vī populat. petet ille fugam penitusque profundō
vēla dabit. vōs ūnanimī densēte catervās
et rēgem vōbīs pugnā dēfendite raptum.’
dīxit, et adversōs tēlum contorsit in hostīs
prōcurrēns; sonitum dat strīdula cornus et aurās
certa secat. simul hoc, simul ingēns clāmor et omnēs
turbātī cuneī calefactaque corda tumultū.
hasta volāns, ut forte novem pulcherrima frātrum
corpora cōnstiterant contrā, quōs fīda creārat
ūna tot Arcadiō conjūnx Tyrrhēna Gylippō,
hōrum ūnum ad medium, teritur quā sūtilis alvō
balteus et laterum jūnctūrās fībula mordet,
ēgregium fōrmā juvenem et fulgentibus armīs,
trānsadigit costās fulvāque effundit harēnā.
at frātrēs, animōsa phalānx accēnsaque lūctū,
pars gladiōs stringunt manibus, pars missile ferrum
corripiunt caecīque ruunt. quōs agmina contrā
prōcurrunt Laurentum, hinc dēnsī rūrsus inundant
Trōes Agyllīnīque et pictīs Arcades armīs:
sīc omnīs amor ūnus habet dēcernere ferrō.
dīripuēre ārās, it tōtō turbida caelō
tempestās tēlōrum ac ferreus ingruit imber,
crātērasque focōsque ferunt. fugit ipse Latīnus
pulsātōs referēns īnfectō foedere dīvōs.
īnfrēnant aliī currūs aut corpora saltū
subiciunt in equōs et strictīs ēnsibus adsunt.
Messāpus rēgem rēgisque īnsigne gerentem
Tyrrhēnum Aulestēn, avidus cōnfundere foedus,
adversō prōterret equō; ruit ille recēdēns
et miser oppositīs ā tergō involvitur ārīs
in caput inque umerōs. at fervidus advolat hastā
Messāpus tēlōque ōrantem multa trabālī
dēsuper altus equō graviter ferit atque ita fātur:
‘hoc habet, haec melior magnīs data victima dīvīs.’
concurrunt Italī spoliantque calentia membra.
obvius ambustum torrem Corynaeus ab ārā
corripit et venientī Ebysō plāgamque ferentī
occupat ōs flammīs: ollī ingēns barba relūxit
nīdōremque ambusta dedit. super ipse secūtus
caesariem laevā turbātī corripit hostis
impressōque genū nītēns terrae applicat ipsum;
sīc rigidō latus ēnse ferit. Podalīrius Alsum
pāstōrem prīmāque aciē per tēla ruentem
ēnse sequēns nūdō superimminet; ille secūrī
adversī frontem mediam mentumque reductā
disicit et sparsō lātē rigat arma cruōre.
ollī dūra quiēs oculōs et ferreus urget
somnus, in aeternam conduntur lūmina noctem.
At pius Aenēās dextram tendēbat inermem
nūdātō capite atque suōs clāmōre vocābat:
‘quō ruitis? quaeve ista repēns discordia surgit?
ō cohibēte īrās! ictum jam foedus et omnēs
compositae lēgēs. mihi jūs concurrere sōlī;
mē sinite atque auferte metūs. ego foedera faxō
firma manū; Turnum dēbent haec jam mihi sacra.’
hās inter vōcēs, media inter tālia verba
ecce virō strīdēns ālīs adlāpsa sagitta est,
incertum quā pulsa manū, quō turbine adācta,
quis tantam Rutulīs laudem, cāsusne deusne,
attulerit; pressa est īnsignis glōria factī,
nec sēsē Aenēae jactāvit vulnere quisquam.
Turnus ut Aenēān cēdentem ex agmine vīdit
turbātōsque ducēs, subitā spē fervidus ārdet;
poscit equōs atque arma simul, saltūque superbus
ēmicat in currum et manibus mōlītur habēnās.
multa virum volitāns dat fortia corpora lētō.
sēminecīs volvit multōs: aut agmina currū
prōterit aut raptās fugientibus ingerit hastās.
quālis apud gelidī cum flūmina concitus Hebrī
sanguineus Māvors clipeō increpat atque furentīs
bella movēns immittit equōs, illī aequore apertō
ante Notōs Zephyrumque volant, gemit ultima pulsū
Thrāca pedum circumque ātrae Formīdinis ōra
Īraeque Īnsidiaeque, deī comitātus, aguntur:
tālis equōs alacer media inter proelia Turnus
fūmantīs sūdōre quatit, miserābile caesīs
hostibus īnsultāns; spargit rapida ungula rōrēs
sanguineōs mixtāque cruor calcātur harēnā.
jamque necī Sthenelumque dedit Thamyrumque Pholumque,
hunc congressus et hunc, illum ēminus; ēminus ambō
Imbrasidās, Glaucum atque Ladēn, quōs Imbrasus ipse
nūtrierat Lyciā paribusque ōrnāverat armīs
vel cōnferre manum vel equō praevertere ventōs.
Parte aliā media Eumēdēs in proelia fertur,
antīquī prōlēs bellō praeclāra Dolōnis,
nōmine avum referēns, animō manibusque parentem,
quī quondam, castra ut Danaum speculātor adīret,
ausus Pēlīdae pretium sibi poscere currūs;
illum Tȳdīdēs aliō prō tālibus ausīs
adfēcit pretiō nec equīs aspīrat Achillī.
hunc procul ut campō Turnus prōspexit apertō,
ante levī jaculō longum per ināne secūtus
sistit equōs bijugīs et currū dēsilit atque
sēmianimī lāpsōque supervenit, et pede collō
impressō dextrae mucrōnem extorquet et altō
fulgentem tingit jugulō atque haec īnsuper addit:
‘ēn agrōs et, quam bellō, Trōjāne, petīstī,
Hesperiam mētīre jacēns: haec praemia, quī mē
ferrō ausī temptāre, ferunt, sīc moenia condunt.’
huic comitem Asbȳtēn conjectā cuspide mittit
Chlōreaque Sybarimque Darētaque Thersilochumque
et sternācis equī lāpsum cervīce Thymoetēn.
ac velut Ēdōnī Boreae cum spīritus altō
īnsonat Aegaeō sequiturque ad lītora flūctūs,
quā ventī incubuēre, fugam dant nūbila caelō:
sīc Turnō, quācumque viam secat, agmina cēdunt
conversaeque ruunt aciēs; fert impetus ipsum
et cristam adversō currū quatit aura volantem.
nōn tulit īnstantem Phēgeus animīsque frementem
objēcit sēsē ad currum et spūmantia frēnīs
ōra citātōrum dextrā dētorsit equōrum.
dum trahitur pendetque jugīs, hunc lāta retēctum
lancea cōnsequitur rumpitque īnfīxa bilīcem
lōrīcam et summum dēgustat vulnere corpus.
ille tamen clipeō objectō conversus in hostem
ībat et auxilium ductō mucrōne petēbat,
cum rota praecipitem et prōcursū concitus axis
impulit effunditque solō, Turnusque secūtus
īmam inter galeam summī thōrācis et ōrās
abstulit ēnse caput truncumque relīquit harēnae.
Atque ea dum campīs victor dat fūnera Turnus,
intereā Aenēān Mnēstheus et fīdus Achātēs
Ascaniusque comes castrīs statuēre cruentum
alternōs longā nītentem cuspide gressūs.
saevit et īnfrāctā luctātur harundine tēlum
ēripere auxiliōque viam, quae proxima, poscit:
ēnse secent lātō vulnus tēlīque latebram
rescindant penitus, sēsēque in bella remittant.
jamque aderat Phoebō ante aliōs dīlēctus Iāpyx
Īasidēs, ācrī quondam cui captus amōre
ipse suās artīs, sua mūnera, laetus Apollō
augurium citharamque dabat celerīsque sagittās.
ille, ut dēpositī prōferret fāta parentis,
scīre potestātēs herbārum ūsumque medendī
māluit et mūtās agitāre inglōrius artīs.
stābat acerba fremēns ingentem nīxus in hastam
Aenēās magnō juvenum et maerentis Iūlī
concursū, lacrimīs immōbilis. ille retortō
Paeonium in mōrem senior succīnctus amictū
multa manū medicā Phoebīque potentibus herbīs
nēquīquam trepidat, nēquīquam spīcula dextrā
sollicitat prēnsatque tenācī forcipe ferrum.
nūlla viam Fortūna regit, nihil auctor Apollō
subvenit, et saevus campīs magis ac magis horror
crebrēscit propiusque malum est. jam pulvere caelum
stāre vident: subeunt equitēs et spīcula castrīs
dēnsa cadunt mediīs. it trīstis ad aethera clāmor
bellantum juvenum et dūrō sub Mārte cadentum.
Hīc Venus indignō nātī concussa dolōre
dictamnum genetrīx Crētaeā carpit ab Īdā,
pūberibus caulem foliīs et flōre comantem
purpureō; nōn illa ferīs incognita caprīs
grāmina, cum tergō volucrēs haesēre sagittae.
hoc Venus obscūrō faciem circumdata nimbō
dētulit, hōc fūsum labrīs splendentibus amnem
īnficit occultē medicāns, spargitque salūbrīs
ambrosiae sūcōs et odōriferam panacēam.
fōvit eā vulnus lymphā longaevus Iāpyx
ignōrāns, subitōque omnis dē corpore fūgit
quippe dolor, omnis stetit īmō vulnere sanguis.
jamque secūta manum nūllō cōgente sagitta
excidit, atque novae rediēre in prīstina vīrēs.
‘arma citī properāte virō! quid stātis?’ Iāpyx
conclāmat prīmusque animōs accendit in hostem.
‘nōn haec hūmānīs opibus, nōn arte magistrā
prōveniunt, neque tē, Aenēā, mea dextera servat:
major agit deus atque opera ad majōra remittit.’
ille avidus pugnae sūrās inclūserat aurō
hinc atque hinc ōditque morās hastamque coruscat.
postquam habilis laterī clipeus lōrīcaque tergō est,
Ascanium fūsīs circum complectitur armīs
summaque per galeam dēlībāns ōscula fātur:
‘disce, puer, virtūtem ex mē vērumque labōrem,
fortūnam ex aliīs. nunc tē mea dextera bellō
dēfēnsum dabit et magna inter praemia dūcet.
tū facitō, mox cum mātūra adolēverit aetās,
sīs memor et tē animō repetentem exempla tuōrum
et pater Aenēās et avunculus excitet Hectōr.’
Haec ubi dicta dedit, portīs sēsē extulit ingēns
tēlum immāne manū quatiēns; simul agmine dēnsō
Antheusque Mnēstheusque ruunt, omnisque relictīs
turba fluit castrīs. tum caecō pulvere campus
miscētur pulsūque pedum tremit excita tellūs.
vīdit ab adversō venientīs aggere Turnus,
vīdēre Ausoniī, gelidusque per īma cucurrit
ossa tremor; prīma ante omnīs Jūturna Latīnōs
audiit agnōvitque sonum et tremefacta refūgit.
ille volat campōque ātrum rapit agmen apertō.
quālis ubi ad terrās abruptō sīdere nimbus
it mare per medium (miserīs, heu, praescia longē
horrēscunt corda agricolīs: dabit ille ruīnās
arboribus strāgemque satīs, ruet omnia lātē),
ante volant sonitumque ferunt ad lītora ventī:
tālis in adversōs ductor Rhoetēius hostīs
agmen agit, dēnsī cuneīs sē quisque coāctīs
adglomerant. ferit ēnse gravem Thymbraeus Osīrim,
Arcetium Mnēstheus, Epulōnem obtruncat Achātēs
Ufentemque Gyās; cadit ipse Tolumnius augur,
prīmus in adversōs tēlum quī torserat hostīs.
tollitur in caelum clāmor, versīque vicissim
pulverulenta fugā Rutulī dant terga per agrōs.
ipse neque āversōs dignātur sternere mortī
nec pede congressōs aequō nec tēla ferentīs
īnsequitur: sōlum dēnsā in cālīgine Turnum
vestīgat lūstrāns, sōlum in certāmina poscit.
Hōc concussa metū mentem Jūturna virāgō
aurīgam Turnī media inter lōra Metiscum
excutit et longē lāpsum tēmōne relīquit;
ipsa subit manibusque undantīs flectit habēnās
cūncta gerēns, vōcemque et corpus et arma Metiscī.
nigra velut magnās dominī cum dīvitis aedēs
pervolat et pennīs alta ātria lūstrat hirundō
pābula parva legēns nīdīsque loquācibus escās,
et nunc porticibus vacuīs, nunc ūmida circum
stāgna sonat: similis mediōs Jūturna per hostīs
fertur equīs rapidōque volāns obit omnia currū,
jamque hīc germānum jamque hīc ostentat ovantem
nec cōnferre manum patitur, volat āvia longē.
haud minus Aenēās tortōs legit obvius orbīs,
vestīgatque virum et disjecta per agmina magnā
vōce vocat. quotiēns oculōs conjēcit in hostem
ālipedumque fugam cursū temptāvit equōrum,
āversōs totiēns currūs Jūturna retorsit.
heu, quid agat? variō nēquīquam fluctuat aestū,
dīversaeque vocant animum in contrāria cūrae.
huic Messāpus, utī laevā duo forte gerēbat
lenta, levis cursū, praefīxa hastīlia ferrō,
hōrum ūnum certō contorquēns dērigit ictū.
substitit Aenēās et sē collēgit in arma
poplite subsīdēns; apicem tamen incita summum
hasta tulit summāsque excussit vertice cristās.
tum vērō adsurgunt īrae, īnsidiīsque subāctus,
dīversōs ubi sēnsit equōs currumque referrī,
multa Jovem et laesī testātus foederis ārās
jam tandem invādit mediōs et Mārte secundō
terribilis saevam nūllō discrīmine caedem
suscitat, īrārumque omnīs effundit habēnās.
Quis mihi nunc tot acerba deus, quis carmine caedēs
dīversās obitumque ducum, quōs aequore tōtō
inque vicem nunc Turnus agit, nunc Trōius hērōs,
expediat? tantōn placuit concurrere mōtū,
Juppiter, aeternā gentīs in pāce futūrās?
Aenēās Rutulum Sucrōnem (ea prīma ruentīs
pugna locō statuit Teucrōs) haud multa morantem
excipit in latus et, quā fāta celerrima, crūdum
trānsadigit costās et crātīs pectoris ēnsem.
Turnus equō dējectum Amycum frātremque Diōrēn,
congressus pedes, hunc venientem cuspide longā,
hunc mucrōne ferit, currūque abscīsa duōrum
suspendit capita et rōrantia sanguine portat.
ille Talon Tanaimque necī fortemque Cethēgum,
trīs ūnō congressū, et maestum mittit Onītēn,
nōmen Echīonium mātrisque genus Peridīae;
hic frātrēs Lyciā missōs et Apollinis agrīs
et juvenem exōsum nēquīquam bella Menoetēn,
Arcada, piscōsae cui circum flūmina Lernae
ars fuerat pauperque domus nec nōta potentum
mūnera, conductāque pater tellūre serēbat.
ac velut immissī dīversīs partibus ignēs
ārentem in silvam et virgulta sonantia laurō,
aut ubi dēcursū rapidō dē montibus altīs
dant sonitum spūmōsī amnēs et in aequora currunt
quisque suum populātus iter: nōn sēgnius ambō
Aenēās Turnusque ruunt per proelia; nunc, nunc
fluctuat īra intus, rumpuntur nescia vincī
pectora, nunc tōtīs in vulnera vīribus ītur.
Murrānum hic, atavōs et avōrum antīqua sonantem
nōmina per rēgēsque āctum genus omne Latīnōs,
praecipitem scopulō atque ingentis turbine saxī
excutit effunditque solō; hunc lōra et juga subter
prōvolvēre rotae, crēbrō super ungula pulsū
incita nec dominī memorum prōculcat equōrum.
ille ruentī Hyllō animīsque immāne frementī
occurrit tēlumque aurāta ad tempora torquet:
ollī per galeam fīxō stetit hasta cerebrō.
dextera nec tua tē, Grāium fortissime Crētheu,
ēripuit Turnō, nec dī tēxēre Cupencum
Aenēā veniente suī: dedit obvia ferrō
pectora, nec miserō clipeī mora prōfuit aereī.
tē quoque Laurentēs vīdērunt, Aeole, campī
oppetere et lātē terram cōnsternere tergō.
occidis, Argīvae quem nōn potuēre phalanges
sternere nec Priamī rēgnōrum ēversor Achillēs;
hīc tibi mortis erant mētae, domus alta sub Īdā,
Lyrnēsī domus alta, solō Laurente sepulcrum.
tōtae adeō conversae aciēs omnēsque Latīnī,
omnēs Dardanidae, Mnēstheus ācerque Serestus
et Messāpus equum domitor et fortis Asīlās
Tuscōrumque phalānx Euandrīque Arcades ālae,
prō sē quisque virī summā nītuntur opum vī;
nec mora nec requiēs, vastō certāmine tendunt.
Hīc mentem Aenēae genetrīx pulcherrima mīsit
īret ut ad mūrōs urbīque adverteret agmen
ōcius et subitā turbāret clāde Latīnōs.
ille ut vestīgāns dīversa per agmina Turnum
hūc atque hūc aciēs circumtulit, aspicit urbem
immūnem tantī bellī atque impūne quiētam.
continuō pugnae accendit majōris imāgō:
Mnēsthea Sergestumque vocat fortemque Serestum
ductōrēs, tumulumque capit quō cētera Teucrum
concurrit legiō, nec scūta aut spīcula dēnsī
dēpōnunt. celsō medius stāns aggere fātur:
‘nē qua meīs estō dictīs mora, Juppiter hāc stat,
neu quis ob inceptum subitum mihi sēgnior ītō.
urbem hodiē, causam bellī, rēgna ipsa Latīnī,
nī frēnum accipere et victī pārēre fatentur,
ēruam et aequa solō fūmantia culmina pōnam.
scīlicet exspectem libeat dum proelia Turnō
nostra patī rūrsusque velit concurrere victus?
hoc caput, ō cīvēs, haec bellī summa nefandī.
ferte facēs properē foedusque reposcite flammīs.’
dīxerat, atque animīs pariter certantibus omnēs
dant cuneum dēnsāque ad mūrōs mōle feruntur;
scālae imprōvīsō subitusque appāruit ignis.
discurrunt aliī ad portās prīmōsque trucīdant,
ferrum aliī torquent et obumbrant aethera tēlīs.
ipse inter prīmōs dextram sub moenia tendit
Aenēās, magnāque incūsat vōce Latīnum
testāturque deōs iterum sē ad proelia cōgī,
bis jam Italōs hostīs, haec altera foedera rumpī.
exoritur trepidōs inter discordia cīvīs:
urbem aliī reserāre jubent et pandere portās
Dardanidīs ipsumque trahunt in moenia rēgem;
arma ferunt aliī et pergunt dēfendere mūrōs,
inclūsās ut cum latebrōsō in pūmice pāstor
vestīgāvit apēs fūmōque implēvit amārō;
illae intus trepidae rērum per cērea castra
discurrunt magnīsque acuunt strīdōribus īrās;
volvitur āter odor tēctīs, tum murmure caecō
intus saxa sonant, vacuās it fūmus ad aurās.
Accidit haec fessīs etiam fortūna Latīnīs,
quae tōtam lūctū concussit funditus urbem.
rēgīna ut tēctīs venientem prōspicit hostem,
incessī mūrōs, ignīs ad tēcta volāre,
nusquam aciēs contrā Rutulās, nūlla agmina Turnī,
īnfēlīx pugnae juvenem in certāmine crēdit
exstīnctum et subitō mentem turbāta dolōre
sē causam clāmat crīmenque caputque malōrum,
multaque per maestum dēmēns effāta furōrem
purpureōs moritūra manū discindit amictūs
et nōdum īnfōrmis lētī trabe nectit ab altā.
quam clādem miserae postquam accēpēre Latīnae,
fīlia prīma manū flōrōs Lāvīnia crīnīs
et roseās laniāta genās, tum cētera circum
turba furit, resonant lātē plangōribus aedēs.
hinc tōtam īnfēlīx vulgātur fāma per urbem:
dēmittunt mentēs, it scissā veste Latīnus
conjugis attonitus fātīs urbisque ruīnā,
cānitiem immundō perfūsam pulvere turpāns.
Multaque sē incūsat, quī nōn accēperit ante
Dardanium Aenēān generumque adscīverit ultrō.
Intereā extrēmō bellātor in aequore Turnus
pālantīs sequitur paucōs jam sēgnior atque
jam minus atque minus successū laetus equōrum.
attulit hunc illī caecīs terrōribus aura
commixtum clāmōrem, arrēctāsque impulit aurīs
cōnfūsae sonus urbis et inlaetābile murmur.
‘ei mihi! quid tantō turbantur moenia lūctū?
quisve ruit tantus dīversā clāmor ab urbe?’
sīc ait, adductīsque āmēns subsistit habēnīs.
atque huic, in faciem soror ut conversa Metiscī
aurīgae currumque et equōs et lōra regēbat,
tālibus occurrit dictīs: ‘hāc, Turne, sequāmur
Trōjugenās, quā prīma viam victōria pandit;
sunt aliī quī tēcta manū dēfendere possint.
ingruit Aenēās Italīs et proelia miscet,
et nōs saeva manū mittāmus fūnera Teucrīs.
nec numerō īnferior pugnae nec honōre recēdēs.’
Turnus ad haec:
‘ō soror, et dūdum agnōvī, cum prīma per artem
foedera turbāstī tēque haec in bella dedistī,
et nunc nēquīquam fallis dea. sed quis Olympō
dēmissam tantōs voluit tē ferre labōrēs?
an frātris miserī lētum ut crūdēle vidērēs?
nam quid agō? aut quae jam spondet Fortūna salūtem?
vīdī oculōs ante ipse meōs mē vōce vocantem
Murrānum, quō nōn superat mihi cārior alter,
oppetere ingentem atque ingentī vulnere victum.
occidit īnfēlīx nostrum nē dēdecus Ūfēns
aspiceret; Teucrī potiuntur corpore et armīs.
exscindīne domōs (id rēbus dēfuit ūnum)
perpetiar, dextrā nec Drancis dicta refellam?
terga dabō et Turnum fugientem haec terra vidēbit?
usque adeōne morī miserum est? vōs ō mihi, Mānēs,
este bonī, quoniam superīs āversa voluntās.
sāncta ad vōs anima atque istīus īnscia culpae
dēscendam magnōrum haud umquam indignus avōrum.’
Vix ea fātus erat: mediōs volat ecce per hostīs
vectus equō spūmante Sacēs, adversa sagittā
saucius ōra, ruitque implōrāns nōmine Turnum:
‘Turne, in tē suprēma salūs, miserēre tuōrum.
fulminat Aenēās armīs summāsque minātur
dējectūrum arcēs Italum excidiōque datūrum,
jamque facēs ad tēcta volant. in tē ōra Latīnī,
in tē oculōs referunt; mussat rēx ipse Latīnus
quōs generōs vocet aut quae sēsē ad foedera flectat.
praetereā rēgīna, tuī fīdissima, dextrā
occidit ipsa suā lūcemque exterrita fūgit.
sōlī prō portīs Messāpus et ācer Atīnās
sustentant aciēs. circum hōs utrimque phalanges
stant dēnsae strictīsque seges mucrōnibus horret
ferrea; tū currum dēsertō in grāmine versās.’
obstipuit variā cōnfūsus imāgine rērum
Turnus et obtūtū tacitō stetit; aestuat ingēns
ūnō in corde pudor mixtōque īnsānia lūctū
et furiīs agitātus amor et cōnscia virtūs.
ut prīmum discussae umbrae et lūx reddita mentī,
ārdentīs oculōrum orbīs ad moenia torsit
turbidus ēque rotīs magnam respexit ad urbem.
Ecce autem flammīs inter tabulāta volūtus
ad caelum undābat vertex turrimque tenēbat,
turrim compactīs trabibus quam ēdūxerat ipse
subdideratque rotās pontīsque īnstrāverat altōs.
‘jam jam fāta, soror, superant, absiste morārī;
quō deus et quō dūra vocat Fortūna sequāmur.
stat cōnferre manum Aenēae, stat, quidquid acerbī est,
morte patī, neque mē indecorem, germāna, vidēbis
amplius. hunc, ōrō, sine mē furere ante furōrem.’
dīxit, et ē currū saltum dedit ōcius arvīs
perque hostīs, per tēla ruit maestamque sorōrem
dēserit ac rapidō cursū media agmina rumpit.
ac velutī montis saxum dē vertice praeceps
cum ruit āvulsum ventō, seu turbidus imber
prōluit aut annīs solvit sublāpsa vetustās;
fertur in abruptum magnō mōns improbus āctū
exsultatque solō, silvās armenta virōsque
involvēns sēcum: disjecta per agmina Turnus
sīc urbis ruit ad mūrōs, ubi plūrima fūsō
sanguine terra madet strīduntque hastīlibus aurae,
significatque manū et magnō simul incipit ōre:
‘parcite jam, Rutulī, et vōs tēla inhibēte, Latīnī.
quaecumque est fortūna, mea est; mē vērius ūnum
prō vōbīs foedus luere et dēcernere ferrō.’
discessēre omnēs mediī spatiumque dedēre.
At pater Aenēās audītō nōmine Turnī
dēserit et mūrōs et summās dēserit arcēs
praecipitatque morās omnīs, opera omnia rumpit
laetitiā exsultāns horrendumque intonat armīs:
quantus Athōs aut quantus Eryx aut ipse coruscīs
cum fremit īlicibus quantus gaudetque nivālī
vertice sē attollēns pater Appennīnus ad aurās.
jam vērō et Rutulī certātim et Trōes et omnēs
convertēre oculōs Italī, quīque alta tenēbant
moenia quīque īmōs pulsābant ariete mūrōs,
armaque dēposuēre umerīs. stupet ipse Latīnus
ingentīs, genitōs dīversīs partibus orbis,
inter sē coiisse virōs et cernere ferrō.
atque illī, ut vacuō patuērunt aequore campī,
prōcursū rapidō conjectīs ēminus hastīs
invādunt Mārtem clipeīs atque aere sonōrō.
dat gemitum tellūs; tum crēbrōs ēnsibus ictūs
congeminant, fors et virtūs miscentur in ūnum.
ac velut ingentī Sīlā summōve Taburnō
cum duo conversīs inimīca in proelia taurī
frontibus incurrunt, pavidī cessēre magistrī,
stat pecus omne metū mūtum, mussantque juvencae
quis nemorī imperitet, quem tōta armenta sequantur;
illī inter sēsē multā vī vulnera miscent
cornuaque obnīxī īnfīgunt et sanguine largō
colla armōsque lavant, gemitū nemus omne remūgit:
nōn aliter Trōs Aenēās et Daunius hērōs
concurrunt clipeīs, ingēns fragor aethera complet.
Juppiter ipse duās aequātō exāmine lancēs
sustinet et fāta impōnit dīversa duōrum,
quem damnet labor et quō vergat pondere lētum.
Ēmicat hīc impūne putāns et corpore tōtō
altē sublātum cōnsurgit Turnus in ēnsem
et ferit; exclāmant Trōes trepidīque Latīnī,
arrēctaeque ambōrum aciēs. at perfidus ēnsis
frangitur in mediōque ārdentem dēserit ictū,
nī fuga subsidiō subeat. fugit ōcior Eurō
ut capulum ignōtum dextramque aspexit inermem.
fāma est praecipitem, cum prīma in proelia jūnctōs
cōnscendēbat equōs, patriō mucrōne relictō,
dum trepidat, ferrum aurīgae rapuisse Metiscī;
idque diū, dum terga dabant pālantia Teucrī,
suffēcit; postquam arma deī ad Volcānia ventum est,
mortālis mucrō glaciēs ceu futtilis ictū
dissiluit, fulvā resplendent fragmina harēnā.
ergō āmēns dīversa fugā petit aequora Turnus
et nunc hūc, inde hūc incertōs implicat orbīs;
undique enim dēnsā Teucrī inclūsēre corōnā
atque hinc vasta palūs, hinc ardua moenia cingunt.
Nec minus Aenēās, quamquam tardāta sagittā
interdum genua impediunt cursumque recūsant,
īnsequitur trepidīque pedem pede fervidus urget:
inclūsum velutī sī quandō flūmine nactus
cervum aut pūniceae saeptum formīdine pennae
vēnātor cursū canis et lātrātibus īnstat;
ille autem īnsidiīs et rīpā territus altā
mīlle fugit refugitque viās, at vīvidus Umber
haeret hiāns, jam jamque tenet similisque tenentī
increpuit mālīs morsūque ēlūsus inānī est;
tum vērō exoritur clāmor rīpaeque lacūsque
respōnsant circā et caelum tonat omne tumultū.
ille simul fugiēns Rutulōs simul increpat omnīs
nōmine quemque vocāns nōtumque efflāgitat ēnsem.
Aenēās mortem contrā praesēnsque minātur
exitium, sī quisquam adeat, terretque trementīs
excīsūrum urbem minitāns et saucius īnstat.
quīnque orbīs explent cursū totidemque retexunt
hūc illūc; neque enim levia aut lūdicra petuntur
praemia, sed Turnī dē vītā et sanguine certant.
Forte sacer Faunō foliīs oleaster amārīs
hīc steterat, nautīs ōlim venerābile lignum,
servātī ex undīs ubi fīgere dōna solēbant
Laurentī dīvō et vōtās suspendere vestīs;
sed stirpem Teucrī nūllō discrīmine sacrum
sustulerant, pūrō ut possent concurrere campō.
hīc hasta Aenēae stābat, hūc impetus illam
dētulerat fīxam et lentā rādīce tenēbat.
incubuit voluitque manū convellere ferrum
Dardanidēs, tēlōque sequī quem prēndere cursū
nōn poterat. tum vērō āmēns formīdine Turnus
‘Faune, precor, miserēre’ inquit ‘tūque optima ferrum
Terra tenē, coluī vestrōs sī semper honōrēs,
quōs contrā Aeneadae bellō fēcēre profānōs.’
dīxit, opemque deī nōn cassa in vōta vocāvit.
namque diū luctāns lentōque in stirpe morātus
vīribus haud ūllīs valuit disclūdere morsūs
rōboris Aenēās. dum nītitur ācer et īnstat,
rūrsus in aurīgae faciem mūtāta Metiscī
prōcurrit frātrīque ēnsem dea Daunia reddit.
quod Venus audācī nymphae indignāta licēre
accessit tēlumque altā ab rādīce revellit.
ollī sublīmēs armīs animīsque refectī,
hic gladiō fīdēns, hic ācer et arduus hastā,
adsistunt contrā certāmina Mārtis anhēlī.
Jūnōnem intereā rēx omnipotentis Olympī
adloquitur fulvā pugnās dē nūbe tuentem:
‘quae jam fīnis erit, conjūnx? quid dēnique restat?
indigetem Aenēān scīs ipsa et scīre fatēris
dēbērī caelō fātīsque ad sīdera tollī.
quid struis? aut quā spē gelidīs in nūbibus haerēs?
mortālīn decuit violārī vulnere dīvum?
aut ēnsem (quid enim sine tē Jūturna valēret?)
ēreptum reddī Turnō et vim crēscere victīs?
dēsine jam tandem precibusque īnflectere nostrīs,
nē tē tantus edit tacitam dolor et mihi cūrae
saepe tuō dulcī trīstēs ex ōre recursent.
ventum ad suprēmum est. terrīs agitāre vel undīs
Trōjānōs potuistī, īnfandum accendere bellum,
dēfōrmāre domum et lūctū miscēre hymenaeōs:
ulterius temptāre vetō.’ sīc Juppiter orsus;
sīc dea summissō contrā Sāturnia vultū:
‘ista quidem quia nōta mihī tua, magne, voluntās,
Juppiter, et Turnum et terrās invīta relīquī;
nec tū mē āeriā sōlam nunc sēde vidērēs
digna indigna patī, sed flammīs cīncta sub ipsā
stārem aciē traheremque inimīca in proelia Teucrōs.
Jūturnam miserō (fateor) succurrere frātrī
suāsī et prō vītā majōra audēre probāvī,
nōn ut tēla tamen, nōn ut contenderet arcum;
adjūrō Stygiī caput implācābile fontis,
ūna superstitiō superīs quae reddita dīvīs.
et nunc cēdō equidem pugnāsque exōsa relinquō.
illud tē, nūllā fātī quod lēge tenētur,
prō Latiō obtestor, prō majestāte tuōrum:
cum jam cōnubiīs pācem fēlīcibus (estō)
compōnent, cum jam lēgēs et foedera jungent,
nē vetus indigenās nōmen mūtāre Latīnōs
neu Trōas fierī jubeās Teucrōsque vocārī
aut vōcem mūtāre virōs aut vertere vestem.
sit Latium, sint Albānī per saecula rēgēs,
sit Rōmāna potēns Italā virtūte propāgō:
occidit, occideritque sinās cum nōmine Trōja.’
ollī subrīdēns hominum rērumque repertor:
‘es germāna Jovis Sāturnīque altera prōlēs,
īrārum tantōs volvis sub pectore flūctūs.
vērum age et inceptum frūstrā summitte furōrem:
dō quod vīs, et mē victusque volēnsque remittō.
sermōnem Ausoniī patrium mōrēsque tenēbunt,
utque est nōmen erit; commixtī corpore tantum
subsīdent Teucrī. mōrem rītūsque sacrōrum
adiciam faciamque omnīs ūnō ōre Latīnōs.
hinc genus Ausoniō mixtum quod sanguine surget,
suprā hominēs, suprā īre deōs pietāte vidēbis,
nec gēns ūlla tuōs aequē celebrābit honōrēs.’
adnuit hīs Jūnō et mentem laetāta retorsit;
intereā excēdit caelō nūbemque relinquit.
Hīs āctīs aliud genitor sēcum ipse volūtat
Jūturnamque parat frātris dīmittere ab armīs.
dīcuntur geminae pestēs cognōmine Dīrae,
quās et Tartaream Nox intempesta Megaeram
ūnō eōdemque tulit partū, paribusque revīnxit
serpentum spīrīs ventōsāsque addidit ālās.
hae Jovis ad solium saevīque in līmine rēgis
appārent acuuntque metum mortālibus aegrīs,
sī quandō lētum horrificum morbōsque deum rēx
mōlītur, meritās aut bellō territat urbēs.
hārum ūnam celerem dēmīsit ab aethere summō
Juppiter inque ōmen Jūturnae occurrere jussit:
illa volat celerīque ad terram turbine fertur.
nōn secus ac nervō per nūbem impulsa sagitta,
armātam saevī Parthus quam felle venēnī,
Parthus sīve Cydōn, tēlum immedicābile, torsit,
strīdēns et celerīs incognita trānsilit umbrās:
tālis sē sata Nocte tulit terrāsque petīvit.
postquam aciēs videt Īliacās atque agmina Turnī,
ālitis in parvae subitam collēcta figūram,
quae quondam in bustīs aut culminibus dēsertīs
nocte sedēns sērum canit importūna per umbrās,
hanc versa in faciem Turnī sē pestis ob ōra
fertque refertque sonāns clipeumque ēverberat ālīs.
illī membra novus solvit formīdine torpor,
arrēctaeque horrōre comae et vōx faucibus haesit.
At procul ut Dīrae strīdōrem agnōvit et ālās,
īnfēlīx crīnīs scindit Jūturna solūtōs
unguibus ōra soror foedāns et pectora pugnīs:
‘quid nunc tē tua, Turne, potest germāna juvāre?
aut quid jam dūrae superat mihi? quā tibi lūcem
arte morer? tālīn possum mē oppōnere mōnstrō?
jam jam linquō aciēs. nē mē terrēte timentem,
obscēnae volucrēs: ālārum verbera nōscō
lētālemque sonum, nec fallunt jussa superba
magnanimī Jovis. haec prō virginitāte repōnit?
quō vītam dedit aeternam? cūr mortis adēmpta est
condiciō? possem tantōs fīnīre dolōrēs
nunc certē, et miserō frātrī comes īre per umbrās!
immortālis ego? aut quicquam mihi dulce meōrum
tē sine, frāter, erit? ō quae satis īma dehīscat
terra mihī, Mānīsque deam dēmittat ad īmōs?’
tantum effāta caput glaucō contēxit amictū
multa gemēns et sē fluviō dea condidit altō.
Aenēās īnstat contrā tēlumque coruscat
ingēns arboreum, et saevō sīc pectore fātur:
‘quae nunc deinde mora est? aut quid jam, Turne, retractās?
nōn cursū, saevīs certandum est comminus armīs.
verte omnīs tēte in faciēs et contrahe quidquid
sīve animīs sīve arte valēs; optā ardua pennīs
astra sequī clausumque cavā tē condere terrā.’
ille caput quassāns: ‘nōn mē tua fervida terrent
dicta, ferōx; dī mē terrent et Juppiter hostis.’
nec plūra effātus saxum circumspicit ingēns,
saxum antīquum ingēns, campō quod forte jacēbat,
līmes agrō positus lītem ut discerneret arvīs.
vix illum lēctī bis sex cervīce subīrent,
quālia nunc hominum prōdūcit corpora tellūs;
ille manū raptum trepidā torquēbat in hostem
altior īnsurgēns et cursū concitus hērōs.
sed neque currentem sē nec cognōscit euntem
tollentemve manū saxumve immāne moventem;
genua labant, gelidus concrēvit frīgore sanguis.
tum lapis ipse virī vacuum per ināne volūtus
nec spatium ēvāsit tōtum neque pertulit ictum.
ac velut in somnīs, oculōs ubi languida pressit
nocte quiēs, nēquīquam avidōs extendere cursūs
velle vidēmur et in mediīs cōnātibus aegrī
succidimus; nōn lingua valet, nōn corpore nōtae
sufficiunt vīrēs nec vōx aut verba sequuntur:
sīc Turnō, quācumque viam virtūte petīvit,
successum dea dīra negat. tum pectore sēnsūs
vertuntur variī; Rutulōs aspectat et urbem
cūnctāturque metū lētumque īnstāre tremēscit,
nec quō sē ēripiat, nec quā vī tendat in hostem,
nec currūs usquam videt aurīgamve sorōrem.
Cūnctantī tēlum Aenēās fātāle coruscat,
sortītus fortūnam oculīs, et corpore tōtō
ēminus intorquet. mūrālī concita numquam
tormentō sīc saxa fremunt nec fulmine tantī
dissultant crepitūs. volat ātrī turbinis īnstar
exitium dīrum hasta ferēns ōrāsque reclūdit
lōrīcae et clipeī extrēmōs septemplicis orbīs;
per medium strīdēns trānsit femur. incidit ictus
ingēns ad terram duplicātō poplite Turnus.
cōnsurgunt gemitū Rutulī tōtusque remūgit
mōns circum et vōcem lātē nemora alta remittunt.
ille humilīs supplex oculōs dextramque precantem
prōtendēns ‘equidem meruī nec dēprecor’ inquit;
‘ūtere sorte tuā. miserī tē sī qua parentis
tangere cūra potest, ōrō (fuit et tibi tālis
Anchīsēs genitor) Daunī miserēre senectae
et mē, seu corpus spoliātum lūmine māvīs,
redde meīs. vīcistī et victum tendere palmās
Ausoniī vīdēre; tua est Lāvīnia conjūnx,
ulterius nē tende odiīs.’ stetit ācer in armīs
Aenēās volvēns oculōs dextramque repressit;
et jam jamque magis cūnctantem flectere sermō
coeperat, īnfēlīx umerō cum appāruit altō
balteus et nōtīs fulsērunt cingula bullīs
Pallantis puerī, victum quem vulnere Turnus
strāverat atque umerīs inimīcum īnsigne gerēbat.
ille, oculīs postquam saevī monimenta dolōris
exuviāsque hausit, furiīs accēnsus et īrā
terribilis: ‘tūne hinc spoliīs indūte meōrum
ēripiāre mihī? Pallās tē hōc vulnere, Pallās
immolat et poenam scelerātō ex sanguine sūmit.’
hoc dīcēns ferrum adversō sub pectore condit
fervidus; ast illī solvuntur frīgore membra
vītaque cum gemitū fugit indignāta sub umbrās.

Reader settings

Side Panel

Text SizeRelative to your text size
85%

Textual Aids

Touch Navigation