Postquam castra ducēs pugnae jam mente propinquīs
inposuēre jugīs admōtaque comminus arma
pārque suum vīdēre deī, capere omnia Caesar
moenia Grāiōrum spernit Mārtemque secundum
jam nisi dē generō fātīs dēbēre recūsat.
fūnestam mundō vōtīs petit omnibus hōram
in cāsum quae cūncta ferat; placet ālea fātī
alterutrum mersūra caput. ter collibus omnīs
explicuit turmās et signa minantia pugnam
testātus numquam Latiae sē dēsse ruīnae.
ut videt ad nūllōs excīrī posse tumultūs
in pugnam generum sed clausō fīdere vallō,
signa movet tēctusque viā dūmōsa per arva
Dyrrachiī praeceps rapiendās tendit ad arcīs.
hoc iter aequoreō praecēpit līmite Magnus,
quemque vocat collem Taulantius incola Petram
īnsēdit castrīs Ephyraeaque moenia servat
dēfendēns tūtam vel sōlīs turribus urbem.
nōn opus hanc veterum nec mōlēs strūcta tuētur
hūmānusque labor facilis, licet ardua tollat,
cēdere vel bellīs vel cūncta moventibus annīs,
sed mūnīmen habet nūllō quassābile ferrō
nātūram sēdemque locī; nam clausa profundō
undique praecipitī scopulīsque vomentibus aequor
exiguō dēbet, quod nōn est īnsula, collī.
terribilēs ratibus sustentant moenia cautēs,
Īoniumque furēns, rapidō cum tollitur Austrō,
templa domōsque quatit, spūmatque in culmina pontus.
hīc avidam bellī rapuit spēs inproba mentem
Caesaris, ut vastīs diffūsum collibus hostem
cingeret ignārum ductō procul aggere vallī.
mētātur terrās oculīs, nec caespite tantum
contentus fragilī subitōs attollere mūrōs
ingentīs cautēs āvolsaque saxa metallīs
Grāiōrumque domōs dīreptaque moenia trānsfert.
extruitur quod nōn ariēs inpellere saevus,
quod nōn ūlla queat violentī māchina bellī.
franguntur montēs, plānumque per ardua Caesar
dūcit opus; pandit fossās turrītaque summīs
dispōnit castella jugīs magnōque recessū
amplexus fīnēs saltūs nemorōsaque tesqua
et silvās vastāque ferās indāgine claudit.
nōn dēsunt campī, nōn dēsunt pābula Magnō,
castraque Caesareō circumdatus aggere mūtat:
flūmina tot cursūs illīc exorta fatīgant,
illīc mersa suōs; operumque ut summa revīsat
dēfessus Caesar mediīs intermanet agrīs.
nunc vetus Īliacōs attollat fābula mūrōs
ascrībatque deīs; fragilī circumdata testā
moenia mīrentur refugī Babylōnia Parthī.
ēn, quantum Tigris, quantum celer ambit Orontēs,
Assyriīs quantum populīs tellūris Eōae
sufficit in rēgnum, subitum bellīque tumultū
raptum clausit opus. tantī periēre labōrēs.
tot potuēre manūs aut jungere Sēston Abydō
ingestōque solō Phrixēum ēlīdere pontum,
aut Pelopis lātīs Ephyrēn abrumpere rēgnīs
et ratibus longae flexūs dōnāre Malēae,
aut aliquem mundī, quamvīs nātūra negāsset,
in melius mūtāre locum. coit ārea bellī:
hīc alitur sanguis terrās flūxūrus in omnīs,
hīc et Thessalicae clādēs Libycaeque tenentur;
aestuat angustā rabiēs cīvīlis harēā.
prīma quidem surgēns operum strūctūra fefellit
Pompejum, velutī mediae quī tūtus in arvīs
Sīcaniae rabidum nescit lātrāre Pelōrum,
aut, vaga cum Tēthȳs Rutupīnaque lītora fervent,
unda Calēdoniōs fallit turbāta Britannōs.
ut prīmum vastō saeptās videt aggere terrās,
ipse quoque ā tūtā dēdūcēns agmina Petrā
dīversīs spargit tumulīs, ut Caesaris arma
laxet et effūsō claudentem mīlite tendat;
ac tantum saeptī vāllō sibi vindicat agrī,
parva Mycēnaeae quantum sacrāta Diānae
distat ab excelsā nemorālis Arīcia Rōmā,
quōque modō terrae praelāpsus moenia Thybris
in mare dēscendit, sī nusquam torqueat amnem.
classica nūlla sonant injussaque tēla vagantur
et fit saepe nefās jaculum temptante lacertō.
major cūra ducēs miscendīs abstrahit armīs:
Pompejum exhaustae praebenda ad grāmina terrae,
quae currēns obtrīvit eques gradibusque citātīs
ungula frondentem discussit cornea campum.
belliger attōnsīs sonipēs dēfessus in arvīs,
advectōs cum plēna ferant praesēpia culmōs,
ōre novās poscēns moribundus lābitur herbās
et tremulō mediōs abrumpit poplite gȳrōs.
corpora dum solvit tābēs et dīgerit artūs,
trāxit iners caelum fluvidae contāgia pestis
obscūram in nūbem. tālī spīrāmine Nēsis
ēmittit Stygium nebulōsīs āera saxīs
antraque lētiferī rabiem Tȳphōnis anhēlant.
inde labant populī, caelōque parātior unda
omne patī vīrus dūrāvit vīscera caenō.
jam riget arta cutis distentaque lūmina rumpit,
igneaque in voltūs et sacrō fervida morbō
pestis abit, fessumque caput sē ferre recūsat.
jam magis atque magis praeceps agit omnia fātum,
nec mediī dirimunt morbī vītamque necemque,
sed languor cum morte venit; turbāque cadentum
aucta luēs, dum mixta jacent incondita vīvīs
corpora; nam miserōs ultrā tentōria cīvēs
spargere fūnus erat. tamen hōs minuēre labōrēs
ā tergō pelagus pulsusque Aquilōnibus āēr
lītoraque et plēnae peregrīnā messe carīnae.
at līber terrae spatiōsīs collibus hostis
āere nōn pigrō nec inertibus angitur undīs,
sed patitur saevam, velutī circumdatus artā
opsidiōne, famem. nōndum turgentibus altam
in segetem culmīs cernit miserābile volgus
in pecudum cecidisse cibōs et carpere dūmōs
et foliīs spoliāre nemus lētumque minantīs
vellere ab ignōtīs dubiās rādīcibus herbās.
quae mollīre queunt flammā, quae frangere morsū,
quaeque per abrāsās uterō dēmittere faucēs,
plūrimaque hūmānīs ante hoc incognita mēnsīs
dīripiēns mīles saturum tamen obsidet hostem.
ut prīmum libuit ruptīs ēvādere claustrīs
Pompejō cūnctāsque sibī permittere terrās,
nōn obscūra petit latebrōsae tempora noctis,
et raptum fūrtō socerī cessantibus armīs
dēdignātur iter: lātīs exīre ruīnīs
quaerit, et inpulsō turrēs cōnfringere vāllō,
perque omnīs gladiōs et quā via caede paranda est.
opportūna tamen vallī pars vīsa propinquī,
quā Minicī castella vacant, et cōnfraga dēnsīs
arboribus dūmēta tegunt. hīc pulvere nūllō
prōditus agmen agit subitusque in moenia vēnit.
tot simul ē campīs Latiae fulsēre volucrēs,
tot cecinēre tubae. nēquid victōria ferrō
dēbēret, pavor attonitōs cōnfēcerat hostēs.
quod sōlum valuit virtūs, jacuēre perēmptī
dēbuerant quō stāre locō. quī volnera ferrent
jam dērant, et nimbus agēns tot tēla perībat.
tum piceōs volvunt inmissae lampades ignēs,
tum quassae nūtant turrēs lāpsumque minantur,
rōboris inpactī crēbrōs gemit agger ad ictūs.
jam Pompejānae celsī super ardua vallī
exierant aquilae, jam mundī jūra patēbant:
quem nōn mīlle simul turmīs nec Caesare tōtō
auferret Fortūna locum victōribus ūnus
ēripuit vetuitque capī, sēque arma tenente
ac nōndum strātō Magnum vīcisse negāvit.
Scaeva virō nōmen: castrōrum in plēbe merēbat
ante ferās Rhodanī gentēs; ibi sanguine multō
prōmōtus Latiam longō gerit ōrdine vītem,
prōnus ad omne nefās et quī nescīret in armīs
quam magnum virtūs crīmen cīvīlibus esset.
hic ubi quaerentīs sociōs jam Mārte relictō
tūta fugae cernit, 'quō vōs pavor' inquit 'adēgit
inpius et cūnctīs ignōtus Caesaris armīs?
terga datis mortī? cumulō vōs dēsse virōrum
nōn pudet et bustīs interque cadāvera quaerī?
nōn īrā saltem, juvenēs, pietāte remōtā
stābitis? ē cūnctīs, per quōs ērumperet hostis,
nōs sumus ēlēctī. nōn parvō sanguine Magnī
iste diēs ierit. peterem fēlīcior umbrās
Caesaris in voltū: testem hunc fortūna negāvit:
Pompejō laudante cadam. cōnfringite tēla
pectoris inpulsū jugulīsque retundite ferrum.
jam longinqua petit pulvis sonitusque ruīnae,
sēcūrāsque fragor concussit Caesaris aurēs.
vincimus, ō sociī: veniet quī vindicet arcēs
dum morimur.' mōvit tantum vōx illa furōrem,
quantum nōn prīmō succendunt classica cantū,
mīrantēsque virum atque avidī spectāre sequuntur
scītūrī juvenēs, numerō dēprēnsa locōque
an plūs quam mortem virtūs daret. ille ruentī
aggere cōnsistit, prīmumque cadāvera plēnīs
turribus ēvolvit subeuntīsque obruit hostīs
corporibus, tōtaeque virō dant tēla ruīnae,
rōboraque et mōlēs hostī sēque ipse minātur.
nunc sude nunc dūrō contrāria pectora contō
dētrūdit mūrīs, et vallī summa tenentīs
amputat ēnse manūs; caput obterit ossaque saxō
ac male dēfēnsum fragilī conpāge cerebrum
dissipat; alterius flammā crīnēsque genāsque
succendit, strīdent oculīs ārdentibus ignēs.
ut prīmum cumulō crēscente cadāvera mūrum
admōvēre solō, nōn sēgnior extulit illum
saltus et in mediās jēcit super arma catervās,
quam per summa rapit celerem vēnābula pardum.
tunc dēnsōs inter cuneōs conpressus et omnī
vāllātus bellō vincit, quem respicit, hostem.
jamque hebes et crassō nōn asper sanguine mucrō
[percussum Scaevae frangit, nōn volnerat, hostem;]
perdidit ēnsis opus, frangit sine volnere membra.
illum tōta premit mōlēs, illum omnia tēla,
nūlla fuit nōn certa manus, nōn lancea fēlīx;
pārque novum Fortūna videt concurrere, bellum
atque virum. fortis crēbrīs sonat ictibus umbō,
et galeae fragmenta cavae conpressa perūrunt
tempora, nec quicquam nūdīs vītālibus obstat
jam praeter stantīs in summīs ossibus hastās.
quid nunc, vaesānī, jaculīs levibusve sagittīs
perditis haesūrōs numquam vītālibus ictūs?
hunc aut tortilibus vibrāta falārica nervīs
obruat aut vastī mūrālia pondera saxī,
hunc ariēs ferrō ballistaque līmine portae
prōmoveat. stat nōn fragilis prō Caesare mūrus
Pompejumque tenet. jam pectora nōn tegit armīs,
ac veritus crēdī clipeō laevāque vacāsse
aut culpā vīxisse suā tot volnera bellī
sōlus obit dēnsamque ferēns in pectore silvam
jam gradibus fessīs, in quem cadat, ēligit hostem.
[pār pelagī mōnstrīs Libycae sīc bēlua terrae]
sīc Libycus dēnsīs elephāns oppressus ab armīs
omne repercussum squālentī missile tergō
frangit et haerentīs mōtā cute discutit hastās:
vīscera tūta latent penitus, citrāque cruōrem
cōnfīxae stant tēla ferae: tot facta sagittīs,
tot jaculīs ūnam nōn explent volnera mortem.
Dictaeā procul, ecce, manū Gortȳnis harundō
tenditur in Scaevam, quae vōtō certior omnī
in caput atque oculī laevum dēscendit in orbem.
ille morās ferrī nervōrum et vincula rumpit
adfīxam vellēns oculō pendente sagittam
intrepidus, tēlumque suō cum lūmine calcat.
Pannonis haud aliter post ictum saevior ursa,
cum jaculum parvā Libys ammentāvit habēnā
sē rotat in volnus tēlumque īrāta receptum
inpetit et sēcum fugientem circumit hastam.
perdiderat voltum rabiēs, stetit imbre cruentō
īnfōrmis faciēs. laetus fragor aethera pulsat
victōrum: majōra virīs ē sanguine parvō
gaudia nōn faceret cōnspectum in Caesare volnus.
ille tegēns altā suppressum mente furōrem,
mītis et ā voltū penitus virtūte remōtā,
'parcite', ait 'cīvēs; procul hinc āvertite ferrum.
conlātūra meae nīl sunt jam volnera mortī:
nōn eget ingestīs sed volsīs pectore tēlīs.
tollite et in Magnī vīventem pōnite castrīs.
hoc vestrō praestāte ducī: sit Scaeva relictī
Caesaris exemplum potius quam mortis honestae.'
crēdidit īnfēlīx simulātīs vōcibus Aulus
nec vīdit rēctō gladium mucrōne tenentem,
membraque captīvī pariter lātūrus et arma
fulmineum mediīs excēpit faucibus ēnsem.
incaluit virtūs, atque ūnā caede refectus
'solvat' ait 'poenās, Scaevam quīcumque subāctum
spērāvit. pācem gladiō sī quaerit ab istō
Magnus, adōrātō summittat Caesare signa.
an similem vestrī sēgnemque ad fāta putātis?
Pompēī vōbīs minor est causaeque senātūs
quam mihi mortis amor.' simul haec effātur, et altus
Caesareās pulvis testātur adesse cohortēs.
dēdecus hic bellī Magnō crīmenque remīsit,
nē sōlum tōtae fugerent, tē Scaeva, catervae.
subductō quī Mārte ruis; nam sanguine fūsō
vīrēs pugna dabat. lābentem turba suōrum
excipit atque umerīs dēfectum inpōnere gaudet;
ac velut inclūsum perfossō in pectore nūmen
et vīvam magnae speciem Virtūtis adōrant;
tēlaque cōnfīxīs certant ēvellere membrīs,
exōrnantque deōs ac nūdum pectore Mārtem
armīs, Scaeva, tuīs: fēlīx hōc nōmine fāmae,
sī tibi dūrus Hibēr aut sī tibi terga dedisset
Cantaber exiguīs aut longīs Teutonus armīs.
nōn tū bellōrum spoliīs ōrnāre Tonantis
templa potes, nōn tū laetīs ululāre triumphīs.
īnfēlīx, quantā dominum virtūte parāstī!
nec magis hāc Magnus castrōrum parte repulsus
intrā claustra piger dīlātō Mārte quiēvit,
quam mare lassātur, cum sē tollentibus Eurīs
frangentem flūctūs scopulum ferit aut latus altī
montis adest sēramque sibī parat unda ruīnam.
hinc vīcīna petēns placidō castella profundō
incursū geminī Mārtis rapit, armaque lātē
spargit et effūsō laxat tentōria campō,
mūtandaeque juvat permissa licentia terrae.
sīc plēnō Padus ōre tumēns super aggere tūtās
excurrit rīpās et tōtōs concutit agrōs;
succubuit sīquā tellūs cumulōque furentem
undārum nōn passa ruit, tum flūmine tōtō
trānsit et ignōtōs operit sibi gurgite campōs:
illōs terra fugit dominōs, hīs rūra colōnīs
accēdunt dōnante Padō. vix proelia Caesar
sēnserat, ēlātus speculā quae prōdidit ignis:
invenit inpulsōs pressō jam pulvere mūrōs,
frīgidaque, ut veteris, dēprēndit signa ruīnae.
accendit pāx ipsa locī, mōvitque furōrem
Pompejāna quiēs et vīctō Caesare somnus.
īre vel in clādēs properat dum gaudia turbet.
Torquātō ruit inde mināx, quī Caesaris arma
sēgnius haud vīdit, quam mālō nauta tremente
omnia subdūcit Circaeae vēla procellae;
agminaque interius mūrō breviōre recēpit,
dēnsius ut parvā dispōneret arma corōnā.
trānsierat prīmī Caesar mūnīmina vallī,
cum super ē tōtīs immīsit collibus arma
effūditque aciēs obsaeptum Magnus in hostem.
nōn sīc Hennaeīs habitāns in vallibus horret
Enceladum spīrante Notō, cum tōta cavernās
ēgerit et torrēns in campōs dēfluit Aetna,
Caesaris ut mīles glomerātō pulvere victus
ante aciem caecī trepidus sub nūbe timōris
hostibus occurrit fugiēns inque ipsa pavendō
fāta ruit. tōtus mittī cīvīlibus armīs
usque vel in pācem potuit cruor: ipse furentīs
dux tenuit gladiōs. fēlīx ac lībera rēgum,
Rōma, forēs jūrisque tuī, vīcisset in illō
sī tibi Sulla locō. dolet, heu, semperque dolēbit
quod scelerum, Caesar, prōdest tibi summa tuōrum,
cum generō pugnāsse piō. prō trīstia fāta!
nōn Uticae Libyē clādēs, Hispānia Mundae
flēsset et īnfandō pollūtus sanguine Nīlus
nōbilius Phariō gestāsset rēge cadāver,
nec Juba Marmaricās nūdus pressisset harēnās
Poenōrumque umbrās plācāsset sanguine fūsō
Scīpio, nec sānctō caruisset vīta Catōne.
ultimus esse diēs potuit tibi Rōma malōrum,
exīre ē mediīs potuit Pharsālia fātīs.
dēserit āversō possessam nūmine sēdem
Caesar et Ēmathiās lacerō petit agmine terrās.
arma secūtūrum socerī, quācumque fugāsset,
temptāvēre suō comitēs dēvertere Magnum
hortātū, patriās sēdēs atque hoste carentem
Ausoniam peteret. 'numquam mē Caesaris' inquit
'exemplō reddam patriae, numquamque vidēbit
mē nisi dīmissō redeuntem mīlite Rōma.
Hesperiam potuī mōtū surgente tenēre,
sī vellem patriīs aciem committere templīs
ac mediō pugnāre forō. dum bella relēgem,
extrēmum Scythicī trānscendam frīgoris orbem
ārdentīsque plagās. victor tibi, Rōma, quiētem
ēripiam, quī, nē premerent tē proelia, fūgī?
ā potius, nēquid bellō patiāris in istō,
tē Caesar putet esse suam.' sīc fātus in ortūs
Phoebēōs condīxit iter, terraeque secūtus
dēvia, quā vastōs aperit Candāvia saltūs,
contigit Ēmathiam, bellō quam fāta parābant.
Thessaliam, quā parte diem brūmālibus hōrīs
attollit Tītān, rūpēs Ossaea coercet;
cum per summa polī Phoebum trahit altior aestās,
Pēlion oppōnit radiīs nāscentibus umbrās;
at mediōs ignēs caelī rapidīque Leōnis
sōlstitiāle caput nemorōsus summovet Othrys.
excipit adversōs Zephyrōs et Iāpyga Pindus
et mātūrātō praecīdit vespere lūcem;
nec metuēns īmī Boreān habitātor Olympī
lūcentem tōtīs ignōrat noctibus Arcton.
hōs inter montīs mediā quī valle premuntur,
perpetuīs quondam latuēre palūdibus agrī,
flūmina dum campī retinent nec pervia Tempē
dant aditūs pelagī, stāgnumque inplentibus ūnum
crēscere cursus erat. postquam discessit Olympō
Herculeā gravis Ossa manū subitaeque ruīnam
sēnsit aquae Nēreus, melius mānsūra sub undīs
Ēmathis aequoreī rēgnum Pharsālos Achillis
ēminet et, prīmā Rhoetēia lītora pīnū
quae tetigit, Phylacē Pteleosque et Dōrion īrā
flēbile Pīeridum; Trāchīn pretiōque nefandae
lampados Herculeīs fortis Meliboea pharetrīs
atque ōlim Lārīsa potēns; ubi nōbile quondam
nunc super Argos arant, veterēs ubi fābula Thēbās
mōnstrat Echīoniās, ubi quondam Pentheos exul
colla caputque ferēns suprēmō trādidit ignī
questa quod hoc sōlum nātō rapuisset Agauē.
ergō abrupta palūs multōs discessit in amnēs.
pūrus in occāsūs, parvī sed gurgitis, Aeās
Īoniō fluit inde marī, nec fortior undīs
lābitur āvectae pater Īsidis, et tuus, Oeneu,
paene gener crassīs oblīmat Echīnadas undīs,
et Meleagrēam maculātus sanguine Nessī
Euhēnos Calydōna secat. ferit amne citātō
Māliacās Sperchēos aquās, et flūmine pūrō
inrigat Amphrȳsos famulantis pāscua Phoebī.
accipit Āsōpos cursūs Phoenīxque Melāsque
quīque nec ūmentīs nebulās nec rōre madentem
āera nec tenuēs ventōs suspīrat Anauros,
et quisquis pelagō per sē nōn cognitus amnis
Pēnēō dōnāvit aquās: it gurgite raptō
Āpidanos numquamque celer nisi mixtus Enīpeus;
sōlus, in alterius nōmen cum vēnerit undae,
dēfendit Titarēsos aquās lāpsusque superne
gurgite Pēnēī prō siccīs ūtitur arvīs.
hunc fāma est Stygiīs mānāre palūdibus amnem
et capitis memorem fluviī contāgia vīlis
nōlle patī superumque sibī servāre timōrem.
ut prīmum ēmissīs patuērunt amnibus arva,
pinguis Bēbryciō discessit vōmere sulcus;
mox Lelegum dextrā pressum dēscendit arātrum,
Aeolidae Dolopēsque solum frēgēre colōnī
et Magnētes equīs, Minyae gēns cognita rēmīs.
illīc sēmiferōs Ixīonidas Centaurōs
fēta Pelēthroniīs nūbēs effūdit in antrīs:
aspera tē Pholoēs frangentem, Mōnyche, saxa,
tēque sub Oetaeō torquentem vertice volsās,
Rhoece ferōx, quās vix Boreās inverteret ornōs,
hospes et Alcīdae magnī Phole, tēque, per amnem
inprobe Lernaeās vector passūre sagittās,
tēque, senex Chīrōn, gelidō quī sīdere fulgēns
inpetis Haemoniō majōrem Scorpion arcū.
hāc tellūre ferī micuērunt sēmina Mārtis.
prīmus ab aequoreā percussīs cuspide saxīs
Thessalicus sonipēs, bellīs fērālibus ōmen,
exiluit, prīmus chalybem frēnōsque momordit
spūmāvitque novīs Lapithae domitōris habēnīs.
prīma fretum scindēns Pagasaeō lītore pīnus
terrēnum ignōtās hominem prōjēcit in undās.
prīmus Thessalicae rēctor tellūris Iōnos
in fōrmam calidae percussit pondera massae
fūdit et argentum flammīs aurumque monēta
frēgit et inmēnsīs coxit fornācibus aera.
illīc, quod populōs scelerāta inpēgit in arma,
dīvitiās numerāre datum est. hinc maxima serpēns
dēscendit Pȳthōn Cirrhaeaque flūxit in arvā,
unde et Thessalicae veniunt ad Pȳthia laurūs.
inpius hinc prōlem superīs inmīsit Aloeus,
inseruit celsīs prope sē cum Pēlion astrīs
sīderibusque viās incurrēns abstulit Ossa.
hāc ubi damnātā fātīs tellūre locārunt
castra ducēs, cūnctōs bellī praesāga futūrī
mēns agitat, summīque gravem discrīminis hōram
adventāre palam est, propius jam fāta movērī.
dēgenerēs trepidant animī pejōraque versant;
ad dubiōs paucī praesūmptō rōbore cāsūs
spemque metumque ferunt. turbae sed mixtus inertī
Sextus erat, Magnō prōlēs indigna parente,
cui mox Scyllaeīs exul grassātus in undīs
polluit aequoreōs Siculus pīrāta triumphōs.
quī stimulante metū fātī praenōscere cursūs,
inpatiēnsque morae ventūrīsque omnibus aeger,
nōn tripodas Dēlī, nōn Pȳthia cōnsulit antra,
nec quaesīsse libet prīmīs quid frūgibus altrīx
aere Jovis Dōdōna sonet, quis nōscere fibrā
fāta queat, quis prōdat avēs, quis fulgura caelī
servet et Assyriā scrūtētur sīdera cūrā,
aut sīquid tacitum sed fās erat. ille supernīs
dētestanda deīs saevōrum arcāna magōrum
nōverat et trīstīs sacrīs fērālibus ārās,
umbrārum Dītisque fidem, miserōque liquēbat
scīre parum superōs. vānum saevumque furōrem
adjuvat ipse locus vīcīnaque moenia castrīs
Haemonidum, fictī quās nūlla licentia mōnstrī
trānsierit, quārum quidquid nōn crēditur ars est.
Thessala quīn etiam tellūs herbāsque nocentēs
rūpibus ingenuit sēnsūraque saxa canentēs
arcānum fērāle magōs. ibi plūrima surgunt
vim factūra deīs, et terrīs hospita Colchis
lēgit in Haemoniīs quās nōn advēxerat herbās.
inpia tot populīs, tot surdās gentibus aurēs
caelicolum dīrae convertunt carmina gentis.
ūna per aetheriōs exit vōx illa recessūs
verbaque ad invītum perfert cōgentia nūmen,
quod nōn cūra polī caelīque volūbilis umquam
āvocat. īnfandum tetigit cum sīdera murmur,
tum, Babylōn Persēa licet sēcrētaque Memphis
omne vetustōrum solvat penetrāle magōrum,
abdūcet superōs aliēnīs Thessalis ārīs.
carmine Thessalidum dūra in praecordia flūxit
nōn fātīs adductus amor, flammīsque sevērī
inlicitīs ārsēre senēs. nec noxia tantum
pōcula prōficiunt aut cum turgentia sūcō
frontis amātūrae subdūcunt pignora fētae:
mēns haustī nūllā saniē pollūta venēnī
excantāta perit. quōs nōn concordia mixtī
alligat ūlla torī blandaeque potentia fōrmae
trāxērunt tortī magicā vertīgine fīlī.
cessāvēre vicēs rērum, dīlātaque longā
haesit nocte diēs. lēgī nōn pāruit aethēr,
torpuit et praeceps audītō carmine mundus,
axibus et rapidīs inpulsōs Juppiter urguēns
mīrātur nōn īre polōs. nunc omnia conplent
imbribus et calidō praedūcunt nūbila Phoebō,
et tonat ignārō caelum Jove: vōcibus īsdem
ūmentīs lātē nebulās nimbōsque solūtīs
excussēre comīs. ventīs cessantibus aequor
intumuit, rūrsus vetitum sentīre procellās
conticuit turbante Notō; puppemque ferentēs
in ventum tumuēre sinūs. dē rūpe pependit
abscīsā fīxus torrēns, amnisque cucurrit
nōn quā prōnus erat. Nīlum nōn extulit aestās,
Maeander dērēxit aquās, Rhodanumque morantem
praecipitāvit Arar. summissō vertice montēs
explicuēre jugum, nūbēs suspexit Olympus,
sōlibus et nūllīs Scythicae, cum brūma rigēret,
dīmaduēre nivēs. inpulsam sīdere Tēthȳn
reppulit Haemonium dēfēnsō lītore carmen.
terra quoque inmōtī concussit ponderis axēs,
et medium vergēns titubāvit nīsus in orbem.
tantae mōlis onus percussum vōce recessit
perspectumque dedit circum lābentis Olympī.
omne potēns animal lētī genitumque nocēre
et pavet Haemoniās et mortibus īnstruit artēs.
hās avidae tigrēs et nōbilis īra leōnum
ōre fovent blandō; gelidōs hīs explicat orbēs
inque pruīnōsō coluber distenditur arvō;
vīpereī coeunt abruptō corpore nōdī,
hūmānōque cadit serpēns adflāta venēnō.
quis labor hic superīs cantūs herbāsque sequendī
spernendīque timor? cujus commercia pactī
obstrictōs habuēre deōs? pārēre necesse est,
an juvat? ignōtā tantum pietāte merentur,
an tacitīs valuēre minīs? hoc jūris in omnīs
est illīs superōs, an habent haec carmina certum
imperiōsa deum, quī mundum cōgere quidquid
cōgitur ipse potest? illīs et sīdera prīmum
praecipitī dēducta polō, Phoebēque serēna
nōn aliter dīrīs verbōrum obsessa venēnīs
palluit et nigrīs terrēnīsque ignibus ārsit,
quam sī frāternā prohibēret imāgine tellūs
īnsereretque suās flammīs caelestibus umbrās;
et patitur tantōs cantū dēpressa labōrēs
dōnec suppositās propior dēspūmet in herbās.
hōs scelerum rītūs, haec dīrae crīmina gentis
effera damnārat nimiae pietātis Ericthō
inque novōs rītūs pollūtam dūxerat artem.
illī namque nefās urbis summittere tēctō
aut laribus fērāle caput, dēsertaque busta
incolit et tumulōs expulsīs obtinet umbrīs
grāta deīs Erebī. coetūs audīre silentum,
nōsse domōs Stygiās arcānaque Dītis opertī
nōn superī, nōn vīta vetat. tenet ōra profānae
foeda sitū maciēs, caelōque ignōta serēnō
terribilis Stygiō faciēs pallōre gravātur
inpexīs onerāta comīs: sī nimbus et ātrae
sīdera subdūcunt nūbēs, tunc Thessala nūdīs
ēgreditur bustīs nocturnaque fulmina captat.
sēmina fēcundae segetis calcāta perussit
et nōn lētiferās spīrandō perdidit aurās.
nec superōs ōrat nec cantū supplice nūmen
auxiliāre vocat nec fibrās illa litantīs
nōvit: fūnereās ārīs inpōnere flammās
gaudet et accēnsō rapuit quae tūra sepulchrō.
omne nefās superī prīmā jam vōce precantis
concēdunt carmenque timent audīre secundum.
vīventīs animās et adhūc sua membra regentīs
īnfōdit bustō, fātīs dēbentibus annōs
mors invīta subit; perversā fūnera pompā
rettulit ā tumulīs, fūgēre cadāvera lētum.
fūmantīs juvenum cinerēs ārdentiaque ossa
ē mediīs rapit illa rogīs ipsamque parentēs
quam tenuēre facem, nigrōque volantia fūmō
fērālis fragmenta torī vestēsque fluentīs
colligit in cinerēs et olentīs membra favīllās.
ast, ubi servantur saxīs, quibus intimus ūmor
dūcitur, et tractā dūrēscunt tābe medullae
corpora, tunc omnīs avidē dēsaevit in artūs
inmergitque manūs oculīs gaudetque gelātōs
effōdisse orbēs et siccae pallida rōdit
excrēmenta manūs. laqueum nōdōsque nocentīs
ōre suō rūpit, pendentia corpora carpsit
abrāsitque crucēs percussaque vīscera nimbīs
volsit et incoctās admissō sōle medullās.
īnsertum manibus chalybem nigramque per artūs
stillantis tābī saniem vīrusque coāctum
sustulit et nervō morsus retinente pependit.
et, quodcumque jacet nūdā tellūre cadāver,
ante ferās volucrēsque sedet; nec carpere membra
volt ferrō manibusque suīs, morsūsque lupōrum
expectat siccīs raptūra ē faucibus artūs.
nec cessant ā caede manūs, sī sanguine vīvō
est opus, ērumpat jugulō quī prīmus apertō,
[nec refugit caedēs, vīvum sī sacra cruōrem]
extaque fūnereae poscunt trepidantia mēnsae.
volnere sīc ventris, nōn quā nātūra vocābat,
extrahitur partus calidīs pōnendus in ārīs;
et quotiēns saevīs opus est ac fortibus umbrīs
ipsa facit mānēs. hominum mors omnis in ūsū est.
illa genae flōrem prīmaevō corpore volsit,
illa comam laevā morientī abscīdit ephēbō.
saepe etiam cārīs cognātō in fūnere dīra
Thessalis incubuit membrīs atque ōscula fīgēns
truncāvitque caput conpressaque dentibus ōra
laxāvit siccōque haerentem gutture linguam
praemordēns gelidīs īnfūdit murmura labrīs
arcānumque nefās Stygiās mandāvit ad umbrās.
hanc ut fāma locī Pompejō prōdidit, altā
nocte polī, Tītān medium quō tempore dūcit
sub nostrā tellūre diem, dēserta per arva
carpit iter. fīdī scelerum suētīque ministrī
effrāctōs circum tumulōs ac busta vagātī
cōnspexēre procul praerupta in caute sedentem,
quā juga dēvexus Pharsālica porrigit Haemus.
illa magis magicīsque deīs incognita verba
temptābat carmenque novōs fingēbat in ūsūs.
namque timēns, nē Mārs alium vagus īret in orbem
Ēmathis et tellūs tam multā caede carēret,
pollūtōs cantū dīrīsque venēfica sūcīs
cōnspersōs vetuit trānsmittere bella Philippōs,
tot mortēs habitūra suās ūsūraque mundī
sanguine: caesōrum truncāre cadāvera rēgum
spērat et Hesperiae cinerēs āvertere gentis
ossaque nōbilium tantōsque adquīrere mānēs.
hic ārdor sōlusque labor, quid corpore Magnī
prōjectō rapiat, quōs Caesaris involet artūs.
quam prior adfātur Pompēī ignāva propāgō.
'ō decus Haemonidum, populīs quae pandere fāta
quaeque suō ventūra potes dēvertere cursū,
tē precor ut certum liceat mihi nōscere fīnem
quem bellī fortūna paret. nōn ultima turbae
pars ego Rōmānae, Magnī clārissima prōlēs,
vel dominus rērum vel tantī fūneris hērēs.
mēns dubiīs perculsa pavet rūrsusque parāta est
certōs ferre metūs: hoc cāsibus ēripe jūris,
nē subitī caecīque ruant. vel nūmina torquē
vel tū parce deīs et mānibus exprime vērum.
Ēlysiās reserā sēdēs ipsamque vocātam,
quōs petat ē nōbīs, Mortem mihi cōge fatērī.
nōn humilis labor est: dignum, quod quaerere cūrēs
vel tibi, quō tantī praeponderet ālea fātī.'
inpia laetātur vulgātō nōmine fāmae
Thessalis, et contrā 'sī fāta minōra movērēs,
prōnum erat, ō juvenis, quōs vellēs' inquit 'in āctūs
invītōs praebēre deōs. concēditur artī,
ūnam cum radiīs pressērunt sīdera mortem,
īnseruisse morās; et, quamvīs fēcerit omnis
stēlla senem, mediōs herbīs abrumpimus annōs.
at, simul ā prīmā dēscendit orīgine mundī
causārum seriēs, atque omnia fāta labōrant
sī quicquam mūtāre velīs, ūnōque sub ictū
stat genus hūmānum, tum, Thessala turba fatēmur,
plūs Fortūna potest. sed, sī praenōscere cāsūs
contentus, facilēsque aditūs multīque patēbunt
ad vērum: tellūs nōbīs aethērque chaosque
aequoraque et campī Rhodopaeaque saxa loquentur.
sed prōnum, cum tanta novae sit cōpia mortis,
Ēmathiīs ūnum campīs attollere corpus,
ut modo dēfūnctī tepidīque cadāveris ōra
plēnā vōce sonent, nec membrīs sōle perustīs
auribus incertum fērālis strīdeat umbra.'
dīxerat, et noctīs geminātīs arte tenebrīs
maestum tēcta caput squālentī nūbe pererrat
corpora caesōrum tumulīs prōjecta negātis.
continuō fūgēre lupī, fūgēre revolsīs
unguibus inpāstae volucrēs, dum Thessala vātem
ēligit et gelidās lētō scrūtāta medullās
pulmōnis rigidī stantis sine volnere fibrās
invenit et vōcem dēfūnctō in corpore quaerit.
fāta perēmptōrum pendent jam multa virōrum,
quem superīs revocāsse velit. sī tollere tōtās
temptāsset campīs aciēs et reddere bellō,
cessissent lēgēs Erebī, mōnstrōque potentī
extractus Stygiō populus pugnāsset Avernō.
ēlēctum tandem trājectō gutture corpus
dūcit, et īnsertō laqueīs fērālibus uncō
per scopulōs miserum trahitur per saxa cadāver
vīctūrum, montisque cavī, quem trīstis Ericthō
damnārat sacrīs, altā sub rūpe locātur.
haud procul ā Dītis caecīs dēpressa cavernīs
in praeceps subsēdit humus, quam pallida prōnīs
urguet silva comīs et nūllō vertice caelum
suspiciēns Phoebō nōn pervia taxus opācat.
marcentēs intus tenebrae pallēnsque sub antrīs
longā nocte situs numquam nisi carmine factum
lūmen habet. nōn Taenariīs sīc faucibus āēr
sēdit iners, maestum mundī cōnfīne latentis
ac nostrī, quō nōn metuant admittere mānēs
Tartareī rēgēs. nam, quamvīs Thessala vātēs
vim faciat fātīs, dubium est, quod trāxerit illūc
aspiciat Stygiās an quod dēscenderit umbrās.
discolor et variō furiālis cultus amictū
induitur, voltusque aperītur crīne remōtō,
et coma vīpereīs substringitur horrida sertīs.
ut pavidōs juvenis comitēs ipsumque trementem
cōnspicit exanimī dēfīxum lūmina voltū,
'pōnite' ait 'trepidā conceptōs mente timōrēs:
jam nova, jam vērā reddētur vīta figūrā,
ut quamvīs pavidī possint audīre loquentem.
sī vērō Stygiōsque lacūs rīpamque sonantem
ignibus ostendam, sī mē praebente vidērī
Eumenides possint villōsaque colla colubrīs
Cerberus excutiēns et vīnctī terga gigantes,
quis timor, ignāvī, metuentīs cernere mānēs?'
pectora tum prīmum ferventī sanguine supplet
volneribus laxāta novīs tābōque medullās
abluit et vīrus largē lūnāre ministrat.
hūc quidquid fētū genuit nātūra sinistrō
miscētur: nōn spūma canum quibus unda timōrī est,
vīscera nōn lyncis, nōn dūrae nōdus hyaenae
dēfuit et cervī pastae serpente medullae,
nōn puppem retinēns Eurō tendente rudentīs
in mediīs echenāis aquīs oculīque dracōnum
quaeque sonant fētā tepefacta sub ālite saxa,
nōn Arabum volucer serpēns innātaque rubrīs
aequoribus cūstōs pretiōsae vīpera conchae
aut vīventis adhūc Libycī membrāna cerastae
aut cinis Ēōā positī phoenīcis in ārā.
quō postquam vīlēs nec habentīs nōmina pestīs
contulit, īnfandō saturātās carmine frondīs
et, quibus ōs dīrum nāscentibus īnspuit, herbās
addidit et quidquid mundō dedit ipsa venēnī.
tum vōx Lēthaeōs cūnctīs pollentior herbīs
excantāre deōs cōnfundit murmura prīmum
dissona et hūmānae multum discordia linguae.
lātrātūs habet illa canum gemitūsque lupōrum,
quod trepidus būbō, quod strīx nocturna queruntur,
quod strīdent ululantque ferae, quod sībilat anguis;
exprimit et plānctūs inlīsae cautibus undae
silvārumque sonum frāctaeque tonitrua nūbis:
tot rērum vōx ūna fuit. mox cētera cantū
explicat Haemoniō penetratque in Tartara linguā.
'Eumenides Stygiumque nefās Poenaeque nocentum
et Chaos innumerōs avidum cōnfundere mundōs
et rēctor terrae, quem longa in saecula torquet
mors dīlāta deum; Styx et quōs nūlla merētur
Thessalis Ēlysiōs; caelum mātremque perōsa
Persephonē, nostraeque Hecatēs pars ultima, per quam
mānibus et mihi sunt tacitae commercia linguae,
jānitor et sēdis laxae, quī vīscera saevō
spargis nostra canī, repetītaque fīla sorōrēs
tractūrae, tūque ō flagrantis portitor undae,
jam lassāte senex ad mē redeuntibus umbrīs,
exaudīte precēs. sī vōs satis ōre nefandō
pollūtōque vocō, sī numquam haec carmina fibrīs
hūmānīs jējūna canō, sī pectora plēna
saepe deō lāvī calidō prōsecta cerebrō,
sī quisquis vestrīs caput extaque lancibus īnfāns
inposuit vīctūrus erat, pārēte precantī.
nōn in Tartareō latitantem poscimus antrō
adsuētamque diū tenebrīs, modo lūce fugātā
dēscendentem animam; prīmō pallentis hiātū
haeret adhūc Orcī, licet hās exaudiat herbās,
ad mānēs ventūra semel. ducis omnia nātō
Pompejāna canat nostrī modo mīlitis umbra,
sī bene dē vōbīs cīvīlia bella merentur.'
haec ubi fāta caput spūmantiaque ōra levāvit,
aspicit astantem prōjectī corporis umbram,
exanimīs artūs invīsaque claustra timentem
carceris antīquī. pavet īre in pectus apertum
vīsceraque et ruptās lētālī volnere fibrās.
ā miser, extrēmum cui mortis mūnus inīquē
ēripitur, nōn posse morī. mīrātur Ericthō
hās fātīs licuisse morās, īrātaque mortī
verberat inmōtum vīvō serpente cadāver,
perque cavās terrae, quās ēgit carmine, rīmās
mānibus inlātrat rēgnīque silentia rumpit.
'Tīsiphonē vōcisque meae sēcūra Megaera,
nōn agitis saevīs Erebī per ināne flagellīs
īnfēlīcem animam? jam vōs ego nōmine vērō
ēliciam Stygiāsque canēs in lūce supernā
dēstituam; per busta sequar per fūnera cūstōs,
expellam tumulīs, abigam vōs omnibus urnīs.
tēque deīs, ad quōs aliō prōcēdere voltū
ficta solēs, Hecatē pallentī tābida fōrmā,
ostendam faciemque Erebī mūtāre vetābō.
ēloquar inmēnsō terrae sub pondere quae tē
contineant, Hennaea, dapēs, quō foedere maestum
rēgem noctis ames, quae tē contāgia passam
nōluerit revocāre Cerēs. tibi, pessime mundī
arbiter, inmittam ruptīs Tītāna cavernīs,
et subitō feriēre diē. pārētis, an ille
conpellandus erit, quō numquam terra vocātō
nōn concussa tremit, quī Gorgona cernit apertam
verberibusque suīs trepidam castīgat Erīnyn,
indēspecta tenet vōbīs quī Tartara, cujus
vōs estis superī, Stygiās quī peierat undās?'
prōtinus astrictus caluit cruor ātraque fōvit
volnera et in vēnās extrēmaque membra cucurrit.
percussae gelidō trepidant sub pectore fibrae,
et nova dēsuētīs subrēpēns vīta medullīs
miscētur mortī. tunc omnis palpitat artus,
tenduntur nervī; nec sē tellūre cadāver
paulātim per membra levat, terrāque repulsum est
ērēctumque semel. distentō lūmina rictū
nūdantur. nōndum faciēs vīventis in illō,
jam morientis erat: remanet pallorque rigorque,
et stupet inlātus mundō. set murmure nūllō
ōra astricta sonant: vōx illī linguaque tantum
respōnsūra datur. 'dīc' inquit Thessala 'magna,
quod jubeō, mercēde mihī; nam vēra locūtum
inmūnem tōtō mundī praestābimus aevō
artibus Haemoniīs: tālī tua membra sepulchrō,
tālibus exūram Stygiō cum carmine silvīs,
ut nūllōs cantāta magōs exaudiat umbra.
sit tantī vīxisse iterum: nec verba nec herbae
audēbunt longae somnum tibi solvere Lēthēs
ā mē morte datā. tripodas vātēsque deōrum
sors obscūra decet: certus discēdat, ab umbrīs
quisquis vēra petit dūraeque ōrācula mortis
fortis adit. nē parce, precor: dā nōmina rēbus,
dā loca; dā vōcem quā mēcum fāta loquantur.'
addidit et carmen, quō, quidquid cōnsulit, umbram
scīre dedit. maestum flētū mānante cadāver
'trīstia nōn equidem Parcārum stāmina' dīxit
'aspexī tacitae revocātus ab aggere rīpae;
quod tamen ē cūnctīs mihi nōscere contigit umbrīs
effera Rōmānōs agitat discordia mānēs
inpiaque īnfernam rūpērunt arma quiētem;
Ēlysiās Latiī sēdēs ac Tartara maesta
dīversī līquēre ducēs. quid fāta parārent
hī fēcēre palam. trīstis fēlīcibus umbrīs
voltus erat: vīdī Deciōs nātumque patremque,
lūstrālēs bellīs animās, flentemque Camillum
et Curiōs, Sullam dē tē, Fortūna, querentem;
dēplōrat Libycīs peritūram Scīpio terrīs
īnfaustam subolem; major Carthāginis hostis
nōn servītūrī maeret Cato fāta nepōtis:
sōlum tē, cōnsul dēpulsīs prīme tyrannīs
Brūte, piās inter gaudentem vīdimus umbrās.
abruptīs Catilīna mināx frāctīsque catēnīs
exultat Mariīque trucēs nūdīque Cethēgī;
vīdī ego laetantīs, populāria nōmina, Drūsōs
lēgibus inmodicōs ausōsque ingentia Gracchōs;
aeternīs chalybis nōdīs et carcere Dītis
cōnstrictae plausēre manūs, campōsque piōrum
poscit turba nocēns. rēgnī possessor inertis
pallentīs aperit sēdēs, abruptaque saxa
asperat et dūrum vinclīs adamanta, paratque
poenam victōrī. refer haec sōlācia tēcum,
ō juvenis, placidō mānēs patremque domumque
expectāre sinū rēgnīque in parte serēnā
Pompēīs servāre locum. nec glōria parvae
sollicitet vītae: veniet quae misceat omnīs
hōra ducēs. properāte morī, magnōque superbī
quamvīs ē parvīs animō dēscendite bustīs
et Rōmānōrum mānēs calcāte deōrum.
quem tumulum Nīlī, quem Thybridis adluat unda
quaeritur, et ducibus tantum dē fūnere pugna est.
tū fātum nē quaere tuum: cognōscere Parcae
mē reticente dabunt; tibi certior omnia vātēs
ipse canet Siculīs genitor Pompejus in arvīs,
ille quoque incertus quō tē vocet, unde repellat,
quās jubeat vītāre plagās, quae sīdera mundī.
Eurōpam, miserī, Libyamque Asiamque timēte:
distribuit tumulōs vestrīs fortūna triumphīs.
ō miseranda domus, tōtō nīl orbe vidēbis
tūtius Ēmathiā.' sīc postquam fāta perēgit,
stat voltū maestus tacitō mortemque reposcit.
carminibus magicīs opus est herbīsque, cadāver
ut cadat, et nequeunt animam sibi reddere fāta
cōnsūmptō jam jūre semel. tunc rōbore multō
extruit illa rogum; vēnit dēfūnctus ad ignēs.
accēnsā juvenem positum strue līquit Ericthō
tandem passa morī, Sextōque ad castra parentis
it comes; et caelō lūcis dūcente colōrem,
dum ferrent tūtōs intrā tentōria gressūs,
jussa tenēre diem dēnsās nox praestitit umbrās.