Sīc alterna ducēs bellōrum volnera passōs
in Macetum terrās miscēns adversa secundīs
servāvit fortūna parēs. jam sparserat Haemō
brūma nivēs gelidōque cadēns Atlantis Olympō,
īnstābatque diēs quī dat nova nōmina fāstīs
quīque colit prīmus dūcentem tempora Jānum.
dum tamen ēmeritī remanet pars ultima jūris
cōnsul uterque vagōs bellī per mūnia patrēs
ēlicit Ēpīrum. peregrīna ac sordida sēdēs
Rōmānōs cēpit procerēs, sēcrētaque rērum
hospes in externīs audīvit cūria tēctīs.
nam quis castra vocet tot strictās jūre secūrīs,
tot fascēs? docuit populōs venerābilis ōrdō
nōn Magnī partēs sed Magnum in partibus esse.
ut prīmum maestum tenuēre silentia coetum,
Lentulus ē celsā sublīmis sēde profātur.
'indole sī dignum Latiā, sī sanguine prīscō
rōbur inest animīs, nōn quā tellūre coāctī
quamque procul tēctīs captae sedeāmus ab urbis
cernite, sed vestrae faciem cognōscite turbae,
cūnctaque jussūrī prīmum hoc dēcernite, patrēs,
quod rēgnīs populīsque liquet, nōs esse senātum.
nam vel Hyperboreae plaustrum glaciāle sub Ursae
vel plaga quā torrēns claususque vapōribus axis
nec patitur noctēs nec inīquōs crēscere sōlēs,
sī fortūna ferat, rērum nōs summa sequētur
imperiumque comes. Tarpējā sēde perustā
Gallōrum facibus Vejōsque habitante Camillō
illīc Rōma fuit. nōn umquam perdidit ōrdō
mūtātō sua jūra solō. maerentia tēcta
Caesar habet vacuāsque domōs lēgēsque silentīs
clausaque jūstitiō trīstī fora; cūria sōlōs
illa videt patrēs plēnā quōs urbe fugāvit:
ōrdine dē tantō quisquis nōn exulat hīc est.
ignārōs scelerum longāque in pāce quiētōs
bellōrum prīmus sparsit furor: omnia rūrsus
membra locō redeunt. ēn, tōtīs vīribus orbis
Hesperiam pēnsant superī: jacet hostis in undīs
obrutus Illyricīs, Libyae squālentibus arvīs
Cūrio Caesareī cecidit pars magna senātūs.
tollite signa, ducēs, fātōrum inpellite cursum,
spem vestram praestāte deīs, fortūnaque tantōs
det vōbīs animōs quantōs fugientibus hostem
causa dabat. nostrum exhaustō jūs clauditur annō:
vōs, quōrum fīnem nōn est sēnsūra potestās,
cōnsulite in medium, patrēs, Magnumque jubēte
esse ducem.' laetō nōmen clāmōre senātus
excipit et Magnō fātum patriaeque suumque
inposuit. tunc in rēgēs populōsque merentīs
sparsus honor, pelagīque potēns Phoebēia dōnīs
exōrnāta Rhodos gelidīque inculta juventūs
Tāygetī, fāmā veterēs laudantur Athēnae,
Massiliaeque suae dōnātur lībera Phōcis;
tum Sadalam fortemque Cotȳn fīdumque per arma
Dējotarum et gelidae dominum Rhascȳpolin ōrae
conlaudant, Libyamque jubent auctōre senātū
scēptriferō pārēre Jubae. prō trīstia fāta!
et tibi, nōn fīdae gentis dignissime rēgnō,
fortūnae, Ptolemaee, pudor crīmenque deōrum,
cingere Pellaeō pressōs diadēmate crīnīs
permissum. saevum in populōs puer accipis ēnsem,
atque utinam in populōs! dōnāta est rēgia Lāgī,
accessit Magnī jugulus, rēgnumque sorōrī
ēreptum est socerōque nefās. jam turba solūtō
arma petit coetū; quae cum populīque ducēsque
cāsibus incertīs et caecā sorte parārent,
sōlus in ancipitēs metuit dēscendere Mārtis
Appius ēventūs, fīnemque exprōmere rērum
sollicitat superōs multōsque obducta per annōs
Delphica fātidicī reserat penetrālia Phoebī.
Hesperiō tantum quantum summōtus Eōō
cardine Parnāsos geminō petit aethera colle,
mōns Phoebō Bromiōque sacer, cui nūmine mixtō
Delphica Thēbānae referunt trietērica Bacchae.
hoc sōlum flūctū terrās mergente cacūmen
ēminuit pontōque fuit discrīmen et astrīs.
tū quoque vix summam, sēductus ab aequore, rūpem
extulerās, ūnōque jugō, Parnāse, latēbās.
ultor ibi expulsae, premeret cum vīscera partus,
mātris adhūc rudibus Paeān Pȳthōna sagittīs
explicuit, cum rēgna Themis tripodasque tenēret.
ut vīdit Paeān vastōs tellūris hiātūs
dīvīnam spīrāre fidem ventōsque loquācēs
exhālāre solum, sacrīs sē condidit antrīs,
incubuitque adytō vātēs ibi factus Apollō.
quis latet hīc superum? quod nūmen ab aethere pressum
dignātur caecās inclūsum habitāre cavernās?
quis terram caelī patitur deus, omnia cursūs
aeternī sēcrēta tenēns mundōque futūrī
cōnscius, ac populīs sēsē prōferre parātus
contāctumque ferēns hominis, magnusque potēnsque,
sīve canit fātum seu, quod jubet ille canendō,
fit fātum? forsan, terrīs īnserta regendīs
āere lībrātum vacuō quae sustinet orbem,
tōtīus pars magna Jovis Cirrhaea per antra
exit et aetheriō trahitur cōnexa Tonantī.
hoc ubi virgineō conceptum est pectore nūmen,
hūmānam feriēns animam sonat ōraque vātis
solvit, ceu Siculus flammīs urguentibus Aetnam
undat apex, Campāna fremēns ceu saxa vapōrat
conditus Īnarimēs aeternā mōle Typhōeus.
hoc tamen expositum cūnctīs nūllīque negātum
nūmen ab hūmānī sōlum sē lābe furōris
vindicat. haud illīc tacitō mala vōta susurrō
concipiunt, nam fīxa canēns mūtandaque nūllī
mortālēs optāre vetat; jūstīsque benignus
saepe dedit sēdem tōtās mūtantibus urbēs,
ut Tyriīs, dedit ille minās inpellere bellī,
ut Salamīniacum meminit mare; sustulit īrās
tellūris sterilis mōnstrātō fīne, resolvit
āera tābificum. nōn ūllō saecula dōnō
nostra carent majōre deum, quam Delphica sēdēs
quod siluit, postquam rēgēs timuēre futūra
et superōs vetuēre loquī. nec vōce negātā
Cirrhaeae maerent vātēs, templīque fruuntur
jūstitiō. nam, sīqua deus sub pectora vēnit,
nūminis aut poena est mors inmātūra receptī
aut pretium; quippe stimulō flūctūque furōris
conpāgēs hūmāna labat, pulsūsque deōrum
concutiunt fragilēs animās. sīc tempore longō
inmōtōs tripodas vastaeque silentia rūpis
Appius Hesperiī scrūtātor ad ultima fātī
sollicitat. jussus sēdēs laxāre verendās
antistes pavidamque deīs inmittere vātem
Castaliōs circum laticēs nemorumque recessūs
Phēmonoēn errōre vagam cūrīsque vacantem
corripuit cōgitque forēs inrumpere templī.
līmine terrificō metuēns cōnsistere Phoebas
absterrēre ducem nōscendī ārdōre futūra
cassā fraude parat. 'quid spēs' ait 'inproba vērī
tē, Rōmāne, trahit? mūtō Parnāsos hiātū
conticuit pressitque deum, seu spīritus istās
dēstituit faucēs mundīque in dēvia versum
dūxit iter, seu, barbaricā cum lampade Pȳthōn
ārsit, in inmēnsās cinerēs abiēre cavernās
et Phoebī tenuēre viam, seu sponte deōrum
Cirrha silet fārīque sat est arcāna futūrī
carmina longaevae vōbīs conmissa Sibyllae,
seu Paeān solitus templīs arcēre nocentīs,
ōra quibus solvat, nostrō nōn invenit aevō.'
virgineī patuēre dolī, fēcitque negātīs
nūminibus metus ipse fidem. tum torta priōrēs
stringit vitta comās, crīnēsque in terga solūtōs
candida Phōcaicā conplectitur īnfula laurō.
haerentem dubiamque premēns in templa sacerdōs
inpulit. illa pavēns adytī penetrāle remōtī
fātidicum prīmā templōrum in parte resistit
atque deum simulāns sub pectore ficta quiētō
verba refert, nūllō cōnfūsae murmure vōcis
īnstīnctam sacrō mentem testāta furōre,
haud aequē laesūra ducem cui falsa canēbat
quam tripodas Phoebīque fidem. nōn rupta trementī
verba sonō nec vōx antrī conplēre capācis
sufficiēns spatium nūllōque horrōre comārum
excussae laurūs inmōtaque līmina templī
sēcūrumque nemus veritam sē crēdere Phoebō
prōdiderant. sēnsit tripodas cessāre furēnsque
Appius 'et nōbīs meritās dabis, impia, poenās
et superīs, quōs fingis,' ait 'nisi mergeris antrīs
dēque orbis trepidī tantō cōnsulta tumultū
dēsinis ipsa loquī'. tandem conterrita virgō
cōnfugit ad tripodas vastīsque adducta cavernīs
haesit et īnsuētō concēpit pectore nūmen,
quod nōn exhaustae per tot jam saecula rūpis
spīritus ingessit vātī; tandemque potītus
pectore Cirrhaeō nōn umquam plēnior artūs
Phoebados inrūpit Paeān mentemque priōrem
expulit atque hominem tōtō sibi cēdere jussit
pectore. bacchātur dēmēns aliēna per antrum
colla ferēns, vittāsque deī Phoebēaque serta
ērēctīs discussa comīs per inānia templī
ancipitī cervīce rotat spargitque vagantī
obstantīs tripodas magnōque exaestuat igne
īrātum tē, Phoebe, ferēns. nec verbere sōlō
ūteris et stimulīs flammāsque in vīscera mergis:
accipit et frēnōs, nec tantum prōdere vātī
quantum scīre licet. venit aetās omnis in ūnam
congeriem, miserumque premunt tot saecula pectus,
tanta patet rērum seriēs, atque omne futūrum
nītitur in lūcem, vōcemque petentia fāta
luctantur; nōn prīma diēs, nōn ultima mundī,
nōn modus Ōceanī, numerus nōn dērat harēnae.
quālis in Euboicō vātēs Cūmāna recessū
indignāta suum multīs servīre furōrem
gentibus ex tantā fātōrum strāge superbā
excerpsit Rōmāna manū, sīc plēna labōrat
Phēmonoē Phoebō, dum tē, cōnsultor opertī
Castaliā tellūre deī, vix invenit, Appī,
inter fāta diū quaerēns tam magna latentem.
spūmea tum prīmum rabiēs vaesāna per ōra
effluit et gemitūs et anhēlō clāra meātū
murmura, tum maestus vastīs ululātus in antrīs
extrēmaeque sonant domitā jam virgine vōcēs:
'effugis ingentēs, tantī discrīminis expers,
bellōrum, Rōmāne, minās, sōlusque quiētem
Euboicī vastā lateris convalle tenēbis'.
cētera suppressit faucēsque obstrūxit Apollō.
cūstōdēs tripodēs fātōrum arcānaque mundī
tūque, potēns vērī Paeān nūllumque futūrī
ā superīs cēlāte diem, suprēma ruentis
imperiī caesōsque ducēs et fūnera rēgum
et tot in Hesperiō conlāpsās sanguine gentīs
cūr aperīre timēs? an nōndum nūmina tantum
dēcrēvēre nefās et adhūc dubitantibus astrīs
Pompēī damnāre caput tot fāta tenentur?
vindicis an gladiī facinus poenāsque furōrum
rēgnaque ad ultōrēs iterum redeuntia Brūtōs,
ut peragat fortūna, tacēs? tum pectore vātis
inpactae cessēre forēs, expulsaque templīs
prōsiluit; perstat rabiēs, nec cūncta locūtae
quem nōn ēmīsit, superest deus. illa ferōcēs
torquet adhūc oculōs tōtōque vagantia caelō
lūmina, nunc voltū pavidō, nunc torva minācī;
stat numquam faciēs; rubor igneus īnficit ōra
līventīsque genās; nec, quī solet esse timentī,
terribilis sed pallor inest; nec fessa quiēscunt
corda, sed, ut tumidus Boreae post flāmina pontus
rauca gemit, sīc mūta levant suspīria vātem.
dumque ā lūce sacrā, quā vīdit fāta, refertur
ad volgāre jubar mediae vēnēre tenebrae.
inmīsit Stygiam Paeān in vīscera Lēthēn,
quae raperet sēcrēta deum. tum pectore vērum
fūgit et ad Phoebī tripodas rediēre futūra,
vixque refecta cadit. nec tē vīcīnia lētī
territat ambiguīs frūstrātum sortibus, Appī;
jūre sed incertō mundī subsīdere rēgnum
Chalcidos Euboicae vānā spē rapte parābās.
heu dēmēns, nūllum bellī sentīre fragōrem,
tot mundī caruisse malīs, praestāre deōrum
exceptā quis Morte potest? sēcrēta tenēbis
lītoris Euboicī memorandō condite bustō,
quā maris angustat faucēs saxōsa Carystos
et, tumidīs īnfēsta colit quae nūmina, Rhamnūs,
artātus rapidō fervet quā gurgite pontus
Eurīpusque trahit, cursum mūtantibus undīs,
Chalcidicās puppēs ad inīquam classibus Aulin.
intereā domitīs Caesar remeābat Hibērīs
victrīcēs aquilās alium lātūrus in orbem,
cum prope fātōrum tantōs per prōspera cursūs
āvertēre deī. nūllō nam Mārte subāctus
intrā castrōrum timuit tentōria ductor
perdere successūs scelerum, cum paene fidēlēs
per tot bella manūs satiātae sanguine tandem
dēstituēre ducem, seu maestō classica paulum
intermissa sonō claususque et frīgidus ēnsis
expulerat bellī furiās, seu, praemia mīles
dum majōra petit, damnat causamque ducemque
et scelere inbūtōs etiamnunc vēnditat ēnsēs.
haud magis expertus discrīmine Caesar in ūllō est
quam nōn ē stabilī tremulō sed culmine cūncta
dēspiceret stāretque super titubantia fultus.
tot raptīs truncus manibus gladiōque relictus
paene suō, quī tot gentīs in bella trahēbat,
scit nōn esse ducis strictōs sed mīlitis ēnsēs.
nōn pavidum jam murmur erat nec pectore tēctō
īra latēns; nam quae dubiās cōnstringere mentēs
causa solet, dum quisque pavet, quibus ipse timōrī est,
sēque putat sōlum rēgnōrum injūsta gravārī,
haud retinet. quippe ipsa metūs exsolverat audāx
turba suōs: quidquid multīs peccātur inultum est.
effūdēre minās. 'liceat discēdere, Caesar,
ā rabiē scelerum. quaeris terrāque marīque
hīs ferrum jugulīs animāsque effundere vīlēs
quōlibet hoste parās; partem tibi Gallia nostrī
ēripuit, partem dūrīs Hispānia bellīs,
pars jacet Hesperiā, tōtōque exercitus orbe
tē vincente perit. terrīs fūdisse cruōrem
quid juvat Arctōīs Rhodanō Rhēnōque subāctīs?
tot mihi prō bellīs bellum cīvīle dedistī.
cēpimus expulsō patriae cum tēcta senātū,
quōs hominum vel quōs licuit spoliāre deōrum?
īmus in omne nefās manibus ferrōque nocentēs,
paupertāte piī. fīnis quis quaeritur armīs?
quid satis est, sī Rōma parum est? jam respice cānōs
invalidāsque manūs et inānīs cerne lacertōs.
ūsus abit vītae, bellīs cōnsūmpsimus aevum:
ad mortem dīmitte senēs. ēn inproba vōta:
nōn dūrō liceat morientia caespite membra
pōnere, nōn animā galeam fugiente ferīre
atque oculōs mortī clausūram quaerere dextram,
conjugis inlābī lacrimīs, ūnīque parātum
scīre rogum; liceat morbīs fīnīre senectam;
sit praeter gladiōs aliquod sub Caesare fātum.
quid velut ignārōs ad quae portenta parēmur
spē trahis? usque adeō sōlī cīvīlibus armīs
nescīmus cujus sceleris sit maxima mercēs?
nīl āctum est bellīs, sī nōndum conperit istās
omnia posse manūs. nec fās nec vincula jūris
hoc audēre vetant: Rhēnī mihi Caesar in undīs
dux erat, hīc socius; facinus quōs inquinat aequat.
adde quod ingrātō meritōrum jūdice virtūs
nostra perit: quidquid gerimus fortūna vocātur.
nōs fātum sciat esse suum. licet omne deōrum
obsequium spērēs, īrātō mīlite, Caesar,
pāx erit.' haec fātus tōtīs discurrere castrīs
coeperat īnfēstōque ducem dēposcere voltū.
sīc eat, ō superī: quandō pietāsque fidēsque
dēstituunt mōrēsque malōs spērāre relictum est,
fīnem cīvīlī faciat discordia bellō.
quem nōn ille ducem potuit terrēre tumultus?
fāta sed in praeceps solitus dēmittere Caesar
fortūnamque suam per summa perīcula gaudēns
exercēre venit; nec dum dēsaeviat īra
expectat: mediōs properat temptāre furōrēs.
nōn illīs urbēs spoliandaque templa negāsset
Tarpējamque Jovis sēdem mātrēsque senātūs
passūrāsque īnfanda nurus. vult omnia certē
ā sē saeva petī, vult praemia Mārtis amārī;
mīlitis indomitī tantum mēns sāna timētur.
nōn pudet, heu, Caesar, sōlī tibi bella placēre
jam manibus damnāta tuīs? hōs ante pigēbit
sanguinis? hīs ferrī grave jūs erit, ipse per omne
fāsque nefāsque ruēs? lassāre et disce sine armīs
posse patī; liceat scelerum tibi pōnere fīnem.
saeve, quid īnsequeris? quid jam nōlentibus īnstās?
bellum tē cīvīle fugit. stetit aggere fultī
caespitis intrepidus voltū meruitque timērī
nōn metuēns, atque haec īrā dictante profātur:
'quī modo in absentem voltū dextrāque furēbās,
mīles, habēs nūdum prōmptumque ad volnera pectus.
hīc fuge, sī bellī fīnis placet, ēnse relictō.
dētegit inbellēs animās nīl fortiter ausa
sēditiō tantumque fugam meditāta juventūs
ac ducis invictī rēbus lassāta secundīs.
vādite mēque meīs ad bella relinquite fātīs.
invenient haec arma manūs, vōbīsque repulsīs
tot reddet Fortūna virōs quot tēla vacābunt.
anne fugam Magnī tantā cum classe sequuntur
Hesperiae gentēs, nōbīs victōria turbam
nōn dabit, inpulsī tantum quae praemia bellī
auferat et vestrī raptā mercēde labōris
lauriferōs nūllō comitētur volnere currūs?
vōs dēspecta senēs exhaustaque sanguine turba
cernētis nostrōs jam plēbs Rōmāna triumphōs.
Caesaris an cursūs vestrae sentīre putātis
damnum posse fugae? velutī, sī cūncta minentur
flūmina quōs miscent pelagō subdūcere fontēs,
nōn magis ablātīs umquam dēscenderit aequor,
quam nunc crēscit, aquīs. an vōs mōmenta putātis
ūlla dedisse mihī? numquam sīc cūra deōrum
sē premet, ut vestrae mortī vestraeque salūtī
fāta vacent: procerum mōtūs haec cūncta sequuntur;
hūmānum paucīs vīvit genus. orbis Hibērī
horror et Arctōī nostrō sub nōmine mīles
Pompejō certē fugerēs duce. fortis in armīs
Caesareīs Labiēnus erat: nunc trānsfuga vīlis
cum duce praelātō terrās atque aequora lūstrat.
nec melior mihi vestra fidēs, sī bella nec hoste
nec duce mē geritis. quisquis mea signa relinquēns
nōn Pompejānīs trādit sua partibus arma,
hic numquam vult esse meus. sunt ista profectō
cūrae castra deīs, quī mē committere tantīs
nōn nisi mūtātō voluērunt mīlite bellīs.
heu, quantum Fortūna umerīs jam pondere fessīs
āmōlītur onus! spērantīs omnia dextrās
exarmāre datur, quibus hic nōn sufficit orbis:
jam certē mihi bella geram. discēdite castrīs,
trādite nostra virīs ignāvī signa Quirītēs.
at paucōs, quibus haec rabiēs auctōribus ārsit,
nōn Caesar sed poena tenet. prōcumbite terrā
īnfīdumque caput feriendaque tendite colla.
et tū, quō sōlō stābunt jam rōbore castra,
tīro rudis, spectā poenās et disce ferīre,
disce morī.' tremuit saevā sub vōce minantis
volgus iners, ūnumque caput tam magna juventūs
prīvātum factūra timet, velut ēnsibus ipsīs
imperet invītō mōtūrus mīlite ferrum.
ipse pavet nē tēla sibī dextraeque negentur
ad scelus hoc Caesar: vīcit patientia saevī
spem ducis, et jugulōs, nōn tantum praestitit ēnsīs.
nīl magis adsuētās scelerī quam perdere mentīs
atque perīre tenet. tam dīrī foederis ictū
parta quiēs, poenāque redit plācāta juventūs.
Brundisium decumīs jubet hanc attingere castrīs
et cūnctās revocāre ratēs quās āvius Hydrūs
antīquusque Tarās sēcrētaque lītora Leucae,
quās recipit Salpīna palūs et subdita Sīpus
montibus, Ausoniam quā torquēns frūgifer ōram
Delmaticō Boreae Calabrōque obnoxius Austrō
Āpulus Hadriacās exit Gargānus in undās.
ipse petit trepidam tūtus sine mīlite Rōmam
jam doctam servīre togae, populōque precantī
scīlicet indulgēns summō dictātor honōrī
contigit et laetōs fēcit sē cōnsule fāstōs.
namque omnīs vōcēs, per quās jam tempore tantō
mentīmur dominīs, haec prīmum repperit aetās
quā, sibi nē ferrī jūs ūllum, Caesar, abesset,
Ausoniās voluit gladiīs miscēre secūrēs
addidit et fascēs aquilīs et nōmen ināne
imperiī rapiēns signāvit tempora dignā
maesta notā; nam quō melius Pharsālicus annus
cōnsule nōtus erit? fingit sollemnia Campus
et nōn admissae dirimit suffrāgia plēbis
dēcantatque tribūs et vānā versat in urnā.
nec caelum servāre licet: tonat augure surdō,
et laetae jūrantur avēs būbōne sinistrō.
inde perit prīmum quondam veneranda potestās
jūris inops; tantum careat nē nōmine tempus
mēnstruus in fāstōs distinguit saecula cōnsul.
nec nōn Īliacae nūmen quod praesidet Albae,
haud meritum Latiō sollemnia sacra subāctō,
vīdit flammiferā cōnfectās nocte Latīnās.
inde rapit cursūs et, quae piger Āpulus arva
dēseruit rāstrīs et inertī trādidit herbae,
ōcior et caelī flammīs et tigride fētā
trānscurrit, curvīque tenēns Mīnōia tēcta
Brundisiī clausās ventīs brūmālibus undās
invenit et pavidās hībernō sīdere classēs.
turpe ducī vīsum rapiendī tempora bellī
in sēgnēs exīsse morās, portūque tenērī
dum pateat tūtum vel nōn fēlīcibus aequor.
expertīs animōs pelagī sīc rōbore conplet:
'fortius hībernī flātūs caelumque fretumque,
cum cēpēre, tenent, quam quōs incumbere certōs
perfida nūbiferī vetat incōnstantia vēris.
nec maris ānfrāctūs lūstrandaque lītora nōbīs,
sed rēctī flūctūs sōlōque Aquilōne secandī.
hīc utinam summī curvet carchēsia mālī
incumbatque furēns et Grāia ad moenia perflet,
nē Pompejānī Phaeācum ē lītore tōtō
languida jactātīs conprēndant carbasa rēmīs.
rumpite quae retinent fēlīcēs vincula prōrās:
jam dūdum nūbēs et saevās perdimus undās.'
sīdera prīma polī Phoebō lābente sub undās
exierant et lūna suās jam fēcerat umbrās,
cum pariter solvēre ratēs, tōtōsque rudentēs
laxāvēre sinūs et flexō nāvita cornū
oblīquat laevō pede carbasa summaque pandēns
sīpara vēlōrum peritūrās colligit aurās.
vix prīmum levior prōpellere lintea ventus
incipit exiguumque tument, et reddita mālō
in mediam cecidēre ratem, terrāque relictā
nōn valet ipsa sequī puppēs quae vēxerat aura.
aequora lenta jacent, altō torpōre ligātae
pigrius inmōtīs haesēre palūdibus undae.
sīc stat iners Scythicās astringēns Bosporos undās,
cum glaciē retinente fretum nōn inpulit Hister,
inmēnsumque gelū tegitur mare; conprimit unda,
dēprēndit quāscumque ratēs, nec pervia vēlīs
aequora frangit eques, flūctūque latente sonantem
orbita migrantis scindit Maeōtida Bessī.
saeva quiēs pelagī, maestōque ignāva profundō
stāgna jacentis aquae; velutī dēserta regente
aequora nātūrā cessant, pontusque vetustās
oblītus servāre vicēs nōn commeat aestū,
nōn horrōre tremit, nōn sōlis imāgine vibrat.
cāsibus innumerīs fīxae patuēre carīnae.
illinc īnfēstae classēs et inertia tōnsīs
aequora mōtūrae, gravis hinc languōre profundī
obsessīs ventūra famēs. nova vōta timōrī
sunt inventa novō, flūctūs nimiāsque precārī
ventōrum vīrēs, dum sē torpentibus unda
excutiat stāgnīs et sit mare. nūbila nusquam
undārumque minae; caelō languente fretōque
naufragiī spēs omnis abit. sed nocte fugātā
laesum nūbe diēs jubar extulit īmaque sēnsim
concussit pelagī mōvitque Ceraunia nautīs.
inde rapī coepēre ratēs atque aequora classem
curva sequī, quae jam ventō flūctūque secundō
lāpsa Palaestīnās uncīs cōnfīxit harēnās.
prīma ducēs jūnctīs vīdit cōnsistere castrīs
tellūs, quam volucer Genusus, quam mollior Hapsus
circumeunt rīpīs. Hapsō gestāre carīnās
causa palūs, lēnī quam fallēns ēgerit undā;
at Genusum nunc sōle nivēs nunc imbre solūtae
praecipitant. neuter longō sē gurgite lassat,
sed minimum terrae vīcīnō lītore nōvit.
hōc fortūna locō tantae duo nōmina fāmae
conposuit, miserīque fuit spēs inrita mundī
posse ducēs parvā campī statiōne dirēmptōs
admōtum damnāre nefās; nam cernere voltūs
et vōcēs audīre datur, multōsque per annōs
dīlēctus tibi, Magne, socer post pignora tanta,
sanguinis īnfaustī subolem mortemque nepōtum,
tē nisi Nīliacā propius nōn vīdit harēnā.
Caesaris attonitam miscenda ad proelia mentem
ferre morās scelerum partēs jussēre relictae.
ductor erat cūnctīs audāx Antōnius armīs
jam tum cīvīlī meditātus Leucada bellō.
illum saepe minīs Caesar precibusque morantem
ēvocat. 'ō mundī tantōrum causa labōrum,
quid superōs et fāta tenēs? sunt cētera cursū
ācta meō, summam raptī per prōspera bellī
tē poscit fortūna manum. nōn rupta vadōsīs
Syrtibus incertō Libyē nōs dīvidit aestū.
numquid inexpertō tua crēdimus arma profundō
inque novōs traheris cāsūs? ignāve, venīre
tē Caesar, nōn īre jubet. prior ipse per hostēs
percussī mediōs aliēnī jūris harēnās:
tū mea castra timēs? pereuntia tempora fātī
conqueror, in ventōs inpendō vōta fretumque.
nē retinē dubium cupientīs īre per aequor:
sī bene nōta mihi est, ad Caesaris arma juventūs
naufragiō vēnisse volet. jam vōce dolōris
ūtendum est: nōn ex aequō dīvīsimus orbem;
Ēpīrum Caesarque tenet tōtusque senātus,
Ausoniam tū sōlus habēs.' hīs terque quaterque
vōcibus excītum postquam cessāre vidēbat,
dum sē dēsse deīs ac nōn sibi nūmina crēdit,
sponte per incautās audet temptāre tenebrās
quod jussī timuēre fretum, temerāria prōnō
expertus cessisse deō, flūctūsque verendōs
classibus exiguā spērat superāre carīnā.
solverat armōrum fessās nox languida cūrās,
parva quiēs miserīs, in quōrum pectora somnō
dat vīrēs fortūna minor; jam castra silēbant,
tertia jam vigilēs commōverat hōra secundōs:
Caesar sollicitō per vasta silentia gressū
vix famulīs audenda parat, cūnctīsque relictīs
sōla placet Fortūna comes. tentōria postquam
ēgressus vigilum somnō cēdentia membra
trānssiluit questus tacitē, quod fallere posset,
lītora curva legit, prīmīsque invēnit in undīs
rūpibus exēsīs haerentem fūne carīnam.
rēctōrem dominumque ratis sēcūra tenēbat
haud procul inde domus, nōn ūllō rōbore fulta
sed sterilī juncō cannāque intexta palūstrī
et latus inversā nūdum mūnīta phasēlō.
haec Caesar bis terque manū quassantia tēctum
līmina commōvit. mollī cōnsurgit Amȳclās
quem dabat alga torō. 'quisnam mea naufragus' inquit
'tēcta petit, aut quem nostrae fortūna coēgit
auxilium spērāre casae?' sīc fātus ab altō
aggere jam tepidae sublātō fūne favīllae
scintillam tenuem commōtōs pāvit in ignēs,
sēcūrus bellī: praedam cīvīlibus armīs
scit nōn esse casās. ō vītae tūta facultās
pauperis angustīque larēs! ō mūnera nōndum
intellēcta deum! quibus hoc contingere templīs
aut potuit mūrīs, nūllō trepidāre tumultū
Caesareā pulsante manū? tum poste reclūsō
dux ait 'expectā vōtīs majōra modestīs
spēsque tuās laxā, juvenis: sī jussa secūtus
mē vehis Hesperiam, nōn ultrā cūncta carīnae
dēbēbis manibusque inportūnamve ferēris
pauperiem dēflēns inopem dūxisse senectam.
nē cessā praebēre deō tua fāta volentī
angustōs opibus subitīs inplēre penātēs.'
sīc fātur, quamquam plēbējō tēctus amictū,
indocilis prīvāta loquī. tum pauper Amȳclās
'multa quidem prohibent nocturnō crēdere pontō.
nam sōl nōn rutilās dēdūxit in aequora nūbēs
concordēsque tulit radiōs: Noton altera Phoebī,
altera pars Boreān dīductā lūce vocābat.
orbe quoque exhaustus mediō languēnsque recessit
spectantīs oculōs īnfirmō lūmine passus.
lūnaque nōn gracilī surrēxit lūcida cornū
aut orbis mediī pūrōs exēsa recessūs,
nec dūxit rēctō tenuāta cacūmina cornū,
ventōrumque notam rubuit; tum lūrida pallēns
ōra tulit voltū sub nūbem trīstis itūrō.
sed mihi nec mōtūs nemorum nec lītoris ictūs
nec placet incertus quī prōvocat aequora delphīn,
aut siccum quod mergus amat, quodque ausa volāre
ardea sublīmis pinnae cōnfīsa natantī,
quodque caput spargēns undīs, velut occupet imbrem,
īnstabilī gressū mētītur lītora cornīx.
sed, sī magnārum poscunt discrīmina rērum,
haud dubitem praebēre manūs: vel lītora tangam
jussa, vel hoc potius pelagus flātūsque negābunt.'
haec fātur, solvēnsque ratem dat carbasa ventīs;
ad quōrum mōtūs nōn sōlum lāpsa per altum
āera dispersōs trāxēre cadentia sulcōs
sīdera, sed summīs etiam quae fīxa tenentur
astra polīs sunt vīsa quatī. niger īnficit horror
terga maris, longō per multa volūmina tractū
aestuat unda mināx, flātūsque incerta futūrī
turbida testantur conceptōs aequora ventōs.
tum rēctor trepidae fātur ratis 'aspice saevum
quanta paret pelagus: Zephyrōs intendat an Austrōs
incertum est; puppem dubius ferit undique pontus.
nūbibus et caelō Notus est; sī murmura pontī
cōnsulimus, Cōrī veniet mare. gurgite tantō
nec ratis Hesperiās tanget nec naufragus ōrās:
dēspērāre viam et vetitōs convertere cursūs
sōla salūs. liceat vexātā lītora puppe
prēndere, nē longē nimium sit proxima tellūs.'
fīsus cūncta sibī cessūra perīcula Caesar
'sperne minās' inquit 'pelagī ventōque furentī
trāde sinum. Ītaliam sī caelō auctōre recūsās
mē pete. sōla tibī causa est haec jūsta timōris,
vectōrem nōn nōsse tuum, quem nūmina numquam
dēstituunt, dē quō male tunc fortūna merētur
cum post vōta venit. mediās perrumpe procellās
tūtēlā sēcūre meā. caelī iste fretīque,
nōn puppis nostrae labor est: hanc Caesare pressam
ā flūctū dēfendet onus. nec longa furōrī
ventōrum saevō dabitur mora: prōderit undīs
ista ratis. nē flecte manum, fuge proxima vēlīs
lītora; tum Calabrō portū tē crēde potītum
cum jam nōn poterit puppī nostraeque salūtī
altera terra darī. quid tantā strāge parētur
ignōrās: quaerit pelagī caelīque tumultū
quod praestet Fortūna mihī.' nōn plūra locūtō
āvolsit lacerōs percussā puppe rudentīs
turbo rapāx fragilemque super volitantia mālum
vēla tulit; sonuit victīs conpāgibus alnus.
inde ruunt tōtō concīta perīcula mundō.
prīmus ab ōceanō caput exeris Atlantēō,
Cōre, movēns aestūs. jam tē tollente furēbat
pontus et in scopulōs tōtās ērēxerat undās:
occurrit gelidus Boreās pelagusque retundit,
et dubium pendet, ventō cui concidat, aequor.
sed Scythicī vīcit rabiēs Aquilōnis et undās
torsit et abstrūsās penitus vada fēcit harēnās.
nec perfert pontum Boreās ad saxa, suumque
in flūctūs Cōrī frangit mare, mōtaque possunt
aequora subductīs etiam concurrere ventīs.
nōn Eurī cessāsse minās, nōn imbribus ātrum
Aeoliī jacuisse Notum sub carcere saxī
crēdiderim; cūnctōs solitā dē parte ruentīs
dēfendisse suās violentō turbine terrās,
sīc pelagus mānsisse locō. nam prīva procellīs
aequora rapta ferunt; Aegaeās trānsit in undās
Tyrrhēnum, sonat Īoniō vagus Hadria pontō.
āh quotiēns frūstrā pulsātōs aequore montīs
obruit ille diēs! quam celsa cacūmina pessum
tellūs victa dedit! nōn ūllō lītore surgunt
tam validī flūctūs, aliōque ex orbe volūtī
ā magnō vēnēre marī, mundumque coercēns
mōnstriferōs agit unda sinūs. sīc rēctor Olympī
cuspide frāternā lassātum in saecula fulmen
adjūvit, rēgnōque accessit terra secundō,
cum mare convolvit gentēs, cum lītora Tēthȳs
nōluit ūlla patī caelō contenta tenērī.
tum quoque tanta maris mōlēs crēvisset in astra
nī superum rēctor pressisset nūbibus undās.
nōn caelī nox illa fuit: latet obsitus āēr
īnfernae pallōre domūs nimbīsque gravātus
dēprimitur, flūctusque in nūbibus accipit imbrem.
lūx etiam metuenda perit, nec fulgura currunt
clāra, sed obscūrum nimbōsus dissilit āēr.
tum superum convexa tremunt atque arduus axis
intonuit mōtāque polī conpāge labōrant.
extimuit nātūra chaos; rūpisse videntur
concordēs elementa morās rūrsusque redīre
nox mānēs mixtūra deīs. spēs ūna salūtis,
quod tantā mundī nōndum periēre ruīnā.
quantum Leucadiō placidus dē vertice pontus
dēspicitur, tantum nautae vīdēre trementēs
flūctibus ē summīs praeceps mare; cumque tumentēs
rūrsus hiant undae vix ēminet aequore mālus.
nūbila tanguntur vēlīs et terra carīnā.
nam pelagus, quā parte sedet, nōn cēlat harēnās
exhaustum in cumulōs, omnisque in flūctibus unda est.
artis opem vīcēre metūs, nescitque magister
quam frangat, cui cēdat aquae. discordia pontī
succurrit miserīs, flūctusque ēvertere puppem
nōn valet in flūctum: victum latus unda repellēns
ērigit, atque omnī surgit ratis ardua ventō.
nōn humilem Sāsōna vadīs [nōn lītora curvae
Thessaliae saxōsa pavent] ōraeque malignōs
Ambraciae portūs, scopulōsa Ceraunia nautae
summa timent. crēdit jam digna perīcula Caesar
fātīs esse suīs. 'quantusne ēvertere' dīxit
'mē superīs labor est, parvā quem puppe sedentem
tam magnō petiēre marī! sī glōria lētī
est pelagō dōnāta meī bellīsque negāmur,
intrepidus quamcumque datis mihi, nūmina, mortem
accipiam. licet ingentīs abrūperit āctūs
festīnāta diēs fātīs, sat magna perēgī.
Arctōās domuī gentēs, inimīca subēgī
arma metū, vīdit Magnum mihi Rōma secundum,
jussā plēbe tulī fascēs per bella negātōs;
nūlla meīs aberit titulīs Rōmāna potestās,
nec sciet hoc quisquam nisi tū, quae sōla meōrum
cōnscia vōtōrum es, mē, quamvīs plēnus honōrum
et dictātor eam Stygiās et cōnsul ad umbrās,
prīvātum, Fortūna, morī. mihi fūnere nūllō
est opus, ō superī: lacerum retinēte cadāver
flūctibus in mediīs, dēsint mihi busta rogusque,
dum metuar semper terrāque expecter ab omnī.'
haec fātum decumus, dictū mīrābile, flūctus
invalidā cum puppe levat, nec rūrsus ab altō
aggere dējēcit pelagī sed pertulit undā
scrūpōsīsque angusta vacant ubi lītora saxīs
inposuit terrae. pariter tot rēgna, tot urbēs
fortūnamque suam tāctā tellūre recēpit.
sed nōn tam remeāns Caesar jam lūce propinquā
quam tacitā sua castra fugā comitēsque fefellit.
circumfūsa ducī flēvit gemitūque suōrum
et nōn ingrātīs incessit turba querellīs.
'quō tē, dūre, tulit virtūs temerāria, Caesar,
aut quae nōs vīlēs animās in fāta relinquēns
invītīs spargenda dabās tua membra procellīs?
cum tot in hāc animā populōrum vīta salūsque
pendeat et tantus caput hoc sibi fēcerit orbis,
saevitia est voluisse morī. nūllusne tuōrum
ēmeruit comitum fātīs nōn posse superstēs
esse tuīs? cum tē raperet mare, corpora sēgnis
nostra sopor tenuit. pudet, heu! tibi causa petendae
haec fuit Hesperiae, vīsum est quod mittere quemquam
tam saevō crūdēle marī. sors ultima rērum
in dubiōs cāsūs et prōna perīcula mortī
praecipitāre solet: mundī jam summa tenentem
permīsisse marī tantum! quid nūmina lassās?
sufficit ad fātum bellī favor iste laborque
Fortūnae, quod tē nostrīs inpēgit harēnīs?
hīne ūsūs placuēre deum, nōn rēctor ut orbis
nec dominus rērum, sed fēlīx naufragus essēs?'
tālia jactantīs discussā nocte serēnus
oppressit cum sōle diēs, fessumque tumentīs
conposuit pelagus ventīs patientibus undās.
nec nōn Hesperiī lassātum flūctibus aequor
ut vīdēre ducēs, pūrumque īnsurgere caelō
frāctūrum pelagus Boreān, solvēre carīnās.
quās ventus doctaeque parī moderāmine dextrae
permixtās habuēre diū, lātumque per aequor,
ut terrestre, coit cōnsertīs puppibus agmen.
sed nox saeva modum ventī vēlīque tenōrem
ēripuit nautīs excussitque ōrdine puppēs.
Strȳmona sīc gelidum brūmā pellente relinquunt
pōtūrae tē, Nīle, gruēs, prīmōque volātū
effingunt variās cāsū mōnstrante figūrās;
mox, ubi percussit tēnsās Notus altior ālās,
cōnfūsōs temere inmixtae glomerantur in orbēs,
et turbāta perit dispersīs littera pinnīs.
cum prīmum redeunte diē violentior āēr
puppibus incubuit Phoebēō concitus ortū,
praetereunt frūstrā temptātī lītora Lissī
Nymphaeumque tenent: nūdās Aquilōnibus undās
succēdēns Boreae jam portum fēcerat Auster.
undique conlātīs in rōbur Caesaris armīs
summa vidēns dūrī Magnus discrīmina Mārtis
jam castrīs īnstāre suīs sēpōnere tūtum
conjugiī dēcrēvit onus Lesbōque remōtā
tē procul ā saevī strepitū, Cornēlia, bellī
occulere. heu, quantum mentēs dominātur in aequās
jūsta Venus! dubium trepidumque ad proelia, Magne,
tē quoque fēcit amor; quod nōllēs stāre sub ictū
fortūnae quō mundus erat Rōmānaque fāta,
conjūnx sōla fuit. mentem jam verba parātam
dēstituunt, blandaeque juvat ventūra trahentem
indulgēre morae et tempus subdūcere fātis.
nocte sub extrēmā pulsō torpōre quiētis
dum fovet amplexū gravidum Cornēlia cūrīs
pectus et āversī petit ōscula grāta marītī,
ūmentīs mīrāta genās percussaque caecō
volnere nōn audet flentem dēprēndere Magnum.
ille gemēns 'nōn nunc vītā mihi dulcior,' inquit
'cum taedet vītae, laetō sed tempore, conjūnx,
vēnit maesta diēs et quam nimiumque parumque
distulimus; jam tōtus adest in proelia Caesar.
cēdendum est bellīs, quōrum tibi tūta latebra
Lesbos erit. dēsiste precēs temptāre: negāvī
jam mihi. nōn longōs ā mē patiēre recessūs;
praecipitēs aderunt cāsūs: properante ruīnā
summa cadunt. satis est audīsse perīcula Magnī;
mēque tuus dēcēpit amor, cīvīlia bella
sī spectāre potes. nam mē jam Mārte parātō
sēcūrōs cēpisse pudet cum conjuge somnōs,
ēque tuō, quatiunt miserum cum classica mundum,
surrēxisse sinū. vereor cīvīlibus armīs
Pompejum nūllō trīstem committere damnō.
tūtior intereā populīs et tūtior omnī
rēge latē, positamque procul fortūna marītī
nōn tōtā tē mōle premat. sī nūmina nostrās
inpulerint aciēs, maneat pars optima Magnī,
sitque mihī, sī fāta prement victorque cruentus,
quō fūgisse velim.' vix tantum īnfirma dolōrem
cēpit, et attonitō cessērunt pectore sēnsūs.
tandem vōx maestās potuit prōferre querellās.
'nīl mihi dē fātīs thalamī superīsque relictum est,
Magne, querī: nostrōs nōn rumpit fūnus amōrēs
nec dīrī fax summa rogī, sed sorte frequentī
plēbējāque nimis careō dīmissa marītō.
hostis ad adventum rumpāmus foedera taedae,
plācēmus socerum. sīc est tibi cognita, Magne,
nostra fidēs? crēdisne aliquid mihi tūtius esse
quam tibi? nōn ōlim cāsū pendēmus ab ūnō?
fulminibus mē, saeve, jubēs tantaeque ruīnae
absentem praestāre caput? sēcūra vidētur
sors tibi, cum faciās etiamnunc vōta, perisse?
ut nōlim servīre malīs sed morte parātā
tē sequar ad mānēs, feriat dum maesta remōtās
fāma procul terrās, vīvam tibi nempe superstēs.
adde quod adsuēscis fātis tantumque dolōrem,
crūdēlis, mē ferre docēs. ignōsce fatentī,
posse patī timeō. quod sī sunt vōta, deīsque
audior, ēventūs rērum sciet ultima conjūnx.
sollicitam rūpēs jam tē victōre tenēbunt,
et puppem quae fāta feret tam laeta timēbō.
nec solvent audīta metūs mihi prōspera bellī,
cum vacuīs prōjecta locīs ā Caesare possim
vel fugiente capī. nōtēscent lītora clārī
nōminis exiliō, positāque ibi conjuge Magnī
quis Mytilēnaeās poterit nescīre latebrās?
hoc precor extrēmum: sī nīl tibi victa relinquent
tūtius arma fugā, cum tē commīseris undīs,
quōlibet īnfaustam potius dēflecte carīnam:
lītoribus quaerēre meīs.' sīc fāta relictīs
exiluit strātīs āmēns tormentaque nūllā
vult differre morā. nōn maestī pectora Magnī
sustinet amplexū dulcī, nōn colla tenēre,
extrēmusque perit tam longī frūctus amōris,
praecipitantque suōs lūctūs, neuterque recēdēns
sustinuit dīxisse valē, vītamque per omnem
nūlla fuit tam maesta diēs; nam cētera damna
dūrātā jam mente malīs firmāque tulērunt.
lābitur īnfēlīx manibusque excepta suōrum
fertur ad aequoreās, ac sē prōsternit, harēnās,
lītoraque ipsa tenet, tandemque inlāta carīna est.
nōn sīc īnfēlīx patriam portūsque relīquit
Hesperiōs, saevī premerent cum Caesaris arma.
fīda comes Magnī vādit duce sōla relictō
Pompejumque fugit. quae nox tibi proxima vēnit,
īnsomnis; viduō tum prīmum frīgida lectō
atque īnsuēta quiēs ūnī, nūdumque marītō
nōn haerente latus. somnō quam saepe gravāta
dēceptīs vacuum manibus conplexa cubīle est
atque oblīta fugae quaesīvit nocte marītum!
nam quamvīs flammā tacitās ūrente medullās
nōn juvat in tōtō corpus jactāre cubīlī:
servātur pars illa torī. caruisse timēbat
Pompejō; sed nōn superī tam laeta parābant:
īnstābat miserae, Magnum quae redderet, hōra.