Orbem jam tōtum victor Rōmānus habēbat,
quā mare, quā terrae, quā sīdus currit utrumque;
nec satiātus erat. Gravidīs freta pulsa carīnīs
jam peragēbantur; sī quis sinus abditus ultrā,
sī qua foret tellūs, quae fulvum mitteret aurum,
hostis erat, fātīsque in trīstia bella parātīs
quaerēbantur opēs. Nōn vulgō nōta placēbant
gaudia, nōn ūsū plēbējō trīta voluptās.
Aes Ephyrēiacum laudābat mīles in undā;
quaesītus tellūre nitor certāverat ostrō;
Hinc Numidae accūsant, illinc nova vellera Sērēs
atque Arabum populus sua dēspoliāverat arva.
Ecce aliae clādēs et laesae vulnera pācis.
Quaeritur in silvīs aurō fera, et ultimus Hammōn
Āfrōrum excutitur, nē dēsit bēlua dente
ad mortēs pretiōsa; famē premit advena classēs,
tigris et aurātā gradiēns vectātur in aulā,
ut bibat hūmānum populō plaudente cruōrem.
Heu, pudet effārī peritūraque prōdere fāta,
Persārum rītū male pūbēscentibus annīs
surripuēre virōs, exsectaque vīscera ferrō
in venerem frēgēre, atque ut fuga mōbilis aevī
circumscrīpta morā properantēs differat annōs,
quaerit sē nātūra nec invenit. Omnibus ergō
scorta placent frāctīque ēnervī corpore gressūs
et laxī crīnēs et tot nova nōmina vestis,
quaeque virum quaerunt. Ecce Āfrīs ēruta terrīs
citrea mēnsa gregēs servōrum ostrumque renīdēns,
pōnitur ac maculīs imitātur vīlius aurum
quae sēnsum trahat. Hoc sterile ac male nōbile lignum
turba sepulta merō circum venit, omniaque orbis
praemia correptīs mīles vagus ēsurit armīs.
Ingeniōsa gula est. Siculō scarus aequore mersus
ad mēnsam vīvus perdūcitur, atque Lucrīnīs
ēruta lītoribus vēndunt conchȳlia cēnās,
ut renovent per damna famem. Jam Phāsidos unda
orbāta est avibus, mūtōque in lītore tantum
sōlae dēsertīs adspīrant frondibus aurae.
Nec minor in Campō furor est, ēmptīque Quirītēs
ad praedam strepitumque lucrī suffrāgia vertunt.
Vēnālis populus, vēnālis cūria patrum:
est favor in pretiō. Senibus quoque lībera virtūs
exciderat, sparsīsque opibus conversa potestās
ipsaque majestās aurō corrupta jacēbat.
Pellitur ā populō victus Cato; trīstior ille est,
quī vīcit, fascēsque pudet rapuisse Catōnī.
Namque, hōc dēdecoris populō mōrumque ruīnā,
nōn homo pulsus erat, sed in ūnō victa potestās
Rōmānumque decus. Quārē tam perdita Rōma
ipsa suī mercēs erat et sine vindice praeda.
Praetereā geminō dēprēnsam gurgite plēbem
faenoris inluviēs ūsusque exēderat aeris.
Nūlla est certa domus, nūllum sine pignore corpus,
sed velutī tābēs tacitīs concepta medullīs
intrā membra furēns cūrīs lātrantibus errat.
Arma placent miserīs, dētrītaque commoda luxū
vulneribus reparantur. Inops audācia tūta est.
Hōc mersam caenō Rōmam somnōque jacentem
quae poterant artēs sānā ratiōne movēre,
nī furor et bellum ferrōque excīta libīdō?
Trēs tulerat Fortūna ducēs, quōs obruit omnēs
armōrum strue dīversā fērālis Enȳō.
Crassum Parthus habet, Libycō jacet aequore Magnus,
Jūlius ingrātam perfūdit sanguine Rōmam,
et quasi nōn posset tot tellūs ferre sepulcra,
dīvīsit cinerēs. Hōs glōria reddit honōrēs.
Est locus excīsō penitus dēmersus hiātū
Parthenopēn inter magnaeque Dicarchidos arva,
Cōcȳtī perfūsus aquā; nam spīritus, extrā
quī furit effūsus, fūnestō spargitur aestū.
Nōn haec autumnō tellūs viret aut alit herbās
caespite laetus ager, nōn vernō persona cantū
mollia discordī strepitū virgulta loquuntur,
sed chaos et nigrō squālentia pūmice saxa
gaudent fērālī circum tumulāta cupressū.
Hās inter sēdēs Dītis pater extulit ōra
bustōrum flammīs et cānā sparsa favīllā,
ac tālī volucrem Fortūnam vōce lacessit:
'Rērum hūmānārum dīvīnārumque potestās,
Fors, cui nūlla placet nimium sēcūra potestās,
quae nova semper amās et mox possessa relinquis,
ecquid Rōmānō sentīs tē pondere vīctam,
nec posse ulterius peritūram extollere mōlem?
Ipsa suās vīrēs ōdit Rōmāna juventūs
et quās strūxit opēs, male sustinet. Aspice lātē
luxuriam spoliōrum et cēnsum in damna furentem.
Aedificant aurō sēdēsque ad sīdera mittunt,
expelluntur aquae saxīs, mare nāscitur arvīs,
et permūtātā rērum statiōne rebellant.
Ēn etiam mea rēgna petunt. Perfossa dehīscit
mōlibus īnsānīs tellūs, jam montibus haustīs
antra gemunt, et dum vānōs lapis invenit ūsūs,
īnfernī mānēs caelum spērāre fatentur.
Quārē age, Fors, mūtā pācātum in proelia vultum,
Rōmānōsque ciē, ac nostrīs dā fūnera rēgnīs.
Jam prīdem nūllō perfundimus ōra cruōre,
nec mea Tīsiphonē sitientīs perluit artūs,
ex quō Sullānus bibit ēnsis et horrida tellūs
extulit in lūcem nūtrītās sanguine frūgēs.'
Haec ubi dicta dedit, dextrae conjungere dextram
cōnātus, ruptō tellūrem solvit hiātū.
Tunc Fortūna levī dēfūdit pectore vōcēs:
'Ō genitor, cui Cōcȳtī penetrālia pārent,
sī modo vēra mihī fās est impūne profārī,
vōta tibī cēdent; nec enim minor īra rebellat
pectore in hōc leviorque exūrit flamma medullās.
Omnia, quae tribuī Rōmānīs arcibus, ōdī
mūneribusque meīs īrāscor. Dēstruet istās
īdem, quī posuit, mōlēs deus. Et mihi cordī
quippe cremāre virōs et sanguine pāscere luxum.
Cernō equidem geminā jam strātōs morte Philippōs
Thessaliaeque rogōs et fūnera gentis Hibērae.
Jam fragor armōrum trepidantēs personat aurēs,
Et Libyae cernō tua, Nīle, gementia claustra,
Actiacōsque sinūs et Apollinis arma timentēs.
Pande, age, terrārum sitientia rēgna tuārum
atque animās accerse novās. Vix nāvita Porthmeus
sufficiet simulācra virum trādūcere cumbā;
classe opus est. Tūque ingentī satiāre ruīnā,
pallida Tīsiphonē, concīsaque vulnera mande:
ad Stygiōs mānēs lacerātus dūcitur orbis.'
Vixdum fīnierat, cum fulgure rupta coruscō
intremuit nūbēs ēlīsōsque abscidit ignēs.
Subsēdit pater umbrārum, gremiōque reductō,
tellūris pavitāns frāternōs palluit ictūs.
Continuō clādēs hominum ventūraque damna
auspiciīs patuēre deum. Namque ōre cruentō
dēfōrmis Tītān vultum cālīgine tēxit:
cīvīlēs aciēs jam tum spīrāre putārēs.
Parte aliā plēnōs extīnxit Cynthia vultūs
et lūcem scelerī subdūxit. Rupta tonābant
verticibus lāpsīs montis juga, nec vaga passim
flūmina per nōtās ībant morientia rīpās.
Armōrum strepitū caelum furit et tuba Mārtem
sīderibus tremefacta ciet, jamque Aetna vorātur
ignibus īnsolitīs, et in aethera fulmina mittit.
Ecce inter tumulōs atque ossa carentia bustīs
umbrārum faciēs dīrō strīdōre minantur.
Fax stēllīs comitāta novīs incendia dūcit,
sanguineōque recēns dēscendit Juppiter imbre.
Haec ostenta brevī solvit deus. Exuit omnēs
quippe morās Caesar, vindictaeque āctus amōre
Gallica prōjēcit, cīvīlia sustulit arma.
Alpibus āeriīs, ubi Grāiō nūmine pulsae
dēscendunt rūpēs et sē patiuntur adīrī,
est locus Herculeīs ārīs sacer: hunc nive dūrā
claudit hiemps cānōque ad sīdera vertice tollit.
Caelum illinc cecidisse putēs: nōn sōlis adultī
mānsuēscit radiīs, nōn vernī temporis aurā,
sed glaciē concrēta rigent hiemisque pruīnīs:
tōtum ferre potest umerīs minitantibus orbem.
Haec ubi calcāvit Caesar juga mīlite laetō
optāvitque locum, summō dē vertice montis
Hesperiae campōs lātē prōspexit, et ambās
intentāns cum vōce manūs ad sīdera dīxit:
'Juppiter omnipotēns, et tū, Sāturnia tellūs,
armīs laeta meīs ōlimque onerāta triumphīs,
testor ad hās aciēs invītum arcessere Mārtem,
invītās mē ferre manūs. Sed vulnere cōgor,
pulsus ab urbe meā, dum Rhēnum sanguine tingō,
dum Gallōs iterum Capitōlia nostra petentēs
Alpibus exclūdō, vincendō certior exul.
Sanguine Germānō sexāgintāque triumphīs
esse nocēns coepī. Quamquam quōs glōria terret,
aut quī sunt quī bella vident? Mercēdibus ēmptae
ac vīlēs operae, quōrum est mea Rōma noverca.
At reor, haud impūne, nec hanc sine vindice dextram
vinciet ignāvus. Victōrēs īte furentēs,
īte meī comitēs, et causam dīcite ferrō.
Jamque omnēs ūnum crīmen vocat, omnibus ūna
impendet clādēs. Reddenda est grātia vōbīs,
nōn sōlus vīcī. Quārē, quia poena tropaeīs
imminet, et sordēs meruit victōria nostrā,
jūdice Fortūnā cadat ālea. Sūmite bellum
et temptāte manūs. Certē mea causa perācta est:
inter tot fortēs armātus nescio vincī.'
Haec ubi personuit, dē caelō Delphicus āles
ōmina laeta dedit pepulitque meātibus aurās.
Nec nōn horrendī nemoris dē parte sinistrā
īnsolitae vōcēs flammā sonuēre sequentī.
Ipse nitor Phoebī vulgātō laetior orbe
crēvit, et aurātō praecīnxit fulgure vultūs.
Fortior ōminibus mōvit Māvortia signa
Caesar, et īnsolitōs gressū prior occupat ausūs.
Prīma quidem glaciēs et cānā vīncta pruīnā
nōn pugnāvit humus mītīque horrōre quiēvit.
Sed postquam turmae nimbōs frēgēre ligātōs
et pavidus quadrupēs undārum vincula rūpit,
incaluēre nivēs. Mox flūmina montibus altīs
undābant modo nāta, sed haec quoque, jussa putārēs,
stābant, et vīnctā flūctūs stupuēre ruīnā,
et paulō ante luēs jam concīdenda jacēbat.
Tum vērō male fīda prius vestīgia lūsit
dēcēpitque pedēs; pariter turmaeque virīque
armaque congestā strue dēplōrāta jacēbant.
Ecce etiam rigidō concussae flāmine nūbēs
exonerābantur, nec ruptī turbine ventī
dērant, aut tumidā cōnfrāctum grandine caelum.
Ipsae jam nūbēs ruptae super arma cadēbant,
et concrēta gelū pontī velut unda ruēbat.
Vīcta erat ingentī tellūs nive victaque caelī
sīdera, victa suīs haerentia flūmina rīpīs:
nōndum Caesar erat; sed magnam nīxus in hastam
horrida sēcūrīs frangēbat gressibus arva,
quālis Caucaseā dēcurrēns arduus arce
Amphitryōniadēs, aut torvō Juppiter ōre,
cum sē verticibus magnī dēmīsit Olympī
et peritūrōrum dējēcit tēla Gigantum.
Dum Caesar tumidās īrātus dēprimit arcēs,
intereā volucer mōtīs conterrita pinnīs
Fāma volat summīque petit juga celsa Palātī,
atque hōc Rōmānō tonitrū ferit omnia signa:
jam classēs fluitāre marī tōtāsque per Alpēs
fervere Germānō perfūsās sanguine turmās.
Arma, cruor, caedēs, incendia tōtaque bella
ante oculōs volitant. Ergō pulsāta tumultū
pectora perque duās scinduntur territa causās.
huic fuga per terrās, illī magis unda probātur,
et patriā pontus jam tūtior. Est magis arma
quī temptāre velit fātīsque jubentibus ūtī.
Quantum quisque timet, tantum fugit. Ōcior ipse
hōs inter mōtūs populus, miserābile vīsū,
quō mēns icta jubet, dēsertā dūcitur urbe.
Gaudet Rōma fugā, dēbellātīque Quirītēs
rūmōris sonitū maerentia tēcta relinquunt.
Ille manū pavidā nātōs tenet, ille penātēs
occultat gremiō dēplōrātumque relinquit
līmen, et absentem vōtīs interficit hostem.
Sunt quī conjugibus maerentia pectora jungant,
grandaevōsque patrēs onerisque ignāra juventūs.
Id prō quō metuit, tantum trahit. Omnia sēcum
hic vehit imprūdēns praedamque in proelia dūcit:
ac velut ex altō cum magnus inhorruit auster
et pulsās ēvertit aquās, nōn arma ministrīs,
nōn regumen prōdest, ligat alter pondera pīnūs,
alter tūta sinūs tranquillaque lītora quaerit:
hic dat vēla fugae Fortūnaeque omnia crēdit.
Quid tam parva queror? Geminō cum cōnsule Magnus
ille tremor Pontī saevīque repertor Hydaspis
et pīrātārum scopulus, modo quem ter ovantem
Juppiter horruerat, quem tractō gurgite Pontus
et venerātus erat submissā Bosporos undā,
prō pudor! imperiī dēsertō nōmine fūgit,
ut Fortūna levis Magnī quoque terga vidēret.
Ergō tanta luēs dīvum quoque nūmina vīdit
cōnsēnsitque fugae caelī timor. Ecce per orbem
mītis turba deum terrās exōsa furentēs
dēserit, atque hominum damnātum āvertitur agmen.
Pāx prīma ante aliās niveōs pulsāta lacertōs
abscondit galeā victum caput, atque relictō
orbe fugāx Dītis petit implācābile rēgnum.
huic comes it submissa Fidēs, et crīne solūtō
Jūstitia, ac maerēns lacerā Concordia pallā.
At contrā, sēdēs Erebī quā rupta dehīscit,
ēmergit lātē Dītis chorus, horrida Erīnys,
et Bellōna mināx, facibusque armāta Megaera,
Letumque, Īnsidiaeque, et lūrida Mortis imāgō.
Quās inter Furor, abruptīs ceu līber habēnīs,
sanguineum lātē tollit caput, ōraque mīlle
vulneribus cōnfossa cruentā casside vēlat;
haeret dētrītus laevae Māvortius umbō
innumerābilibus tēlīs gravis, atque flagrantī
stīpite dextra mināx terrīs incendia portat.
Sentit terra deōs, mūtātaque sīdera pondus
quaesīvēre suum; namque omnis rēgia caelī
in partēs dīducta ruit. Prīmumque Diōnē
Caesaris ācta suī dūcit, comes additur illī
Pallas, et ingentem quatiēns Māvortius hastam.
Magnum cum Phoebō soror et Cyllēnia prōlēs
excipit, ac tōtīs similis Tīrynthius actīs.
Intremuēre tubae, ac scissō Discordia crīne
extulit ad superōs Stygium caput. Hujus in ōre
concrētus sanguis, contūsaque lūmina flēbant,
stābant aerātī scabrā rūbīgine dentēs,
tābō lingua fluēns, obsessa dracōnibus ōra,
atque inter tortō lacerātam pectore vestem
sanguineam tremulā quatiēbat lampada dextrā.
Haec ut Cōcȳtī tenebrās et Tartara līquit,
alta petit gradiēns juga nōbilis Appennīnī,
unde omnēs terrās atque omnia lītora posset
aspicere ac tōtō fluitantēs orbe catervās,
atque hās ērumpit furibundō pectore vōcēs:
'Sūmite nunc gentēs accēnsīs mentibus arma,
sūmite et in mediās immittite lampadas urbēs.
Vincētur, quīcumque latet; nōn fēmina cesset,
nōn puer aut aevō jam dēsōlāta senectūs;
ipsa tremat tellūs lacerātaque tēcta rebellent.
Tū lēgem, Mārcelle, tenē. Tū concute plēbem,
Cūrio. Tū fortem nē supprime, Lentule, Mārtem.
Quid porrō tū, dīve, tuīs cūnctāris in armīs,
nōn frangis portās, nōn mūrīs oppida solvis
thēsaurōsque rapis? Nescīs tū, Magne, tuērī
Rōmānās arcēs? Epidamnī moenia quaere,
Thessalicōsque sinūs hūmānō sanguine tingue.'
Factum est in terrīs quicquid Discordia jussit.