de fide catholica
Christianam fidem noui ac ueteris testamenti pandit auctoritas; et quamuis nomen
ipsum Christi uetus intra semet continuerit instrumentum eumque semper signauerit
affuturumquem credimus per partum uirginis iam
uenisse, tamen in orbem terrarum ab ipsius nostri saluatoris mirabili manasse
probatur aduentu. Haec autem religio nostra, quae uocatur Christiana atque
catholica, his fundamentis principaliter nititur asserens: ex aeterno, id est ante
mundi constitutionem, ante omne uidelicet quod
temporis potest retinere uocabulum, diuinam patris et filii ac spiritus sancti
exstitisse substantiam, ita ut deum dicat patrem, deum filium, deum spiritum
sanctum, nec tamen tres deos sed unum: patrem itaque habere filium ex sua substantia genitum et sibi nota ratione
coaeternum, quem filium eatenus confitetur, ut non sit idem qui pater est: neque
patrem aliquando fuisse filium, ne rursus in infinitum humanus animus diuinam progeniem cogitaret, neque filium iri eadem natura qua patri coaeternus est aliquando fieri patrem, ne rursus in
infinitum diuina progenies tenderetur: sanctum uero spiritum neque patrem esse
neque filium atque ideo in illa natura nec genitum nec generantem sed a pati e
quoque procedentem uel filio; qui sit tamen
processionis istius modus ita non possumus euidenter dicere, quemadmodum
generationem filii ex paterna substantia non potest humanus animus aestimare. Haec
autem ut credantur uetus ac noua in format instructio. De qua uelut arce religionis nostrae multi diuersa et
humaniter atque ut ita dicam carnaliter sentientes aduersa locuti sunt, ut Arrius
qui licet deum dicat filium, minorem tamen patre multipliciter et extra patris
substantiam confitetur. Sabelliani quoque non
tres exsistentes personas sed unam ausi sunt affirmare, eundem dicentes patrem
esse qui filius est eundemque filium qui pater est atque spiritum sanctum eundem
esse qui pater et filius est 5 ac per hoc unam dicunt esse personam sub
uocabulorum diuersitate signatam. Manichaei
quoque qui duo principia sibi coaeterna et aduersa profitentur, unigenitum dei
esse non credunt. Indignum enim iudicant, si deus habere filium uideatur, nihil
aliud cogitantes nisi carnaliter, ut quia haec
generatio duorum corporum commix- tione procedit, illic quoque
indignum esse intellectum huiusmodi applicare; quae res eos nec uetus facit
recipere testamentum neque in integro nonum. Nam sicut illud omnino error eorum
non recipit ita ex uirgine generationem filii
non nult admittere, ne humano corpore polluta uideatur dei fuisse natura. Sed de
his hactenus; suo enim loco ponentur sicut ordo necessarius postularit. Ergo
diuina ex aeterno natura et in aeternum sine
aliqua mutabilitate perdurans sibi tantum conscia uoluntate sponte mundum uoluit
fabricare eumque cum omnino non esset fecit ut esset, nec ex sua substantia
protulit, ne diuinus natura crederetur, neque aliunde molitus est, ne iam
exstitisse aliquid quod eius uoluntatem
exsistentia propriae naturae iuuaret atque esset quod neque ab ipso factum esset
et tamen esset; sed uerbo produxit caelos, terram creauit, ita ut caelesti
habitatione dignas caelo naturas efficeret ac terrae terrena componeret. De
caelestibus autem naturis, quae
uniuersaliter uocatur angelica, quamuis illic distinctis ordinibus pulchra sint
omnia, pars tamen quaedam plus appetens quam ei natura atque ipsius auctor naturae
tribuerat de caelesti sede proiecta est; et quoniam angelorum numerum, id est supernae illius ciuitatis cuius ciues
angeli sunt, imminutum noluit conditor permanere, formauit ex terra hominem atque
spiritu uitae animauit, ratione composuit, arbitrii libertate decorauit eumque praefixa lege paradisi deliciis constituit, ut, si sine peccato manere uellet, tam ipsum quam eius
progeniem angelicis coetibus sociaret, ut quia superior natura per superbiae malum
ima petierat, inferior substantia per humilitatis bonum ad superna conscenderet.
Sed ille auctor inuidiae non ferens hominem
illuc ascendere ubi ipse non meruit permanere, temptatione adhibita fecit etiam
ipsum eiusque comparem, quam de eius latere generandi causa formator produxerat,
inoboedientiae suppliciis subiacere, ei quoque diuinitatem affuturam promittens,
quam sibi dum arroganter usui pat elisus
est. Haec autem reuelante deo Moysi famulo suo comperta sunt, cui etiam humani
generis conditionem atque originem uoluit innotescere, sicut ab eo libri prolati
testantur. Omnis enim diuina auctoritas his
modis constare uidetur, ut aut historialis modus sit, qui nihil aliud nisi res
gestas enuntiet, aut allegoricus, ut non illic possit historiae ordo consistere,
aut certe ex utrisque compositus, ut et secundum historiam et secundum allegoriam
manere uideatur. Haec autem pie
intelligentibus et ueraci corde tenentibus satis abundeque relucent. Sed ad
ordinem redeamus. Primus itaque homo ante peccatum cum sua coniuge incola paradisi
fuit. At ubi aurem praebuit suasori et conditoris praeceptum neglexit attendere,
exul effectus, terram iussus excolere
atque a paradisi sinu seclusus in ignotis partibus sui generis posteritatem
transposuit atque poenam quam ipse primus homo praeuaricationis reus exceperat
generando transmisit in posteros. Hinc factum est ut et corporum atque animarum corruptio et mortis proueniret interitus primusque mortem in Abel filio suo meruit experiri, ut
quanta esset poena quam ipse exceperit probaret in subole. Quod si ipse primus
moreretur, nesciret quodam modo ac, si dici fas est, nec sentiret poenam suam, sed ideo expertus in altero est, ut quid
sibi iure deberetur contemptor agnosceret et dum poenam mortis sustinet, ipsa
exspectatione fortius torqueretur. Hoc autem praeuaricationis malum, quod in
posteros naturaliter primus homo
transfuderat, quidam Pelagius non admittens proprii nominis haeresim dedicauit,
quam catholica fides a consortio sui mox reppulisse probatur. Ab ipso itaque primo
homine procedens humanum genus ac multiplici numerositate succrescens erupit in
lites, commouit bella, occupauit terrenam
miseriam quia 1 felicitatem paradisi in primo patre perdiderat. Nec tamen ex his
defuerunt quos sibi conditor gratiae sequestraret eiusque placitis inseruirent;
quos licet meritum naturae damnaret, futuri tamen sacramenti et longe postmodum proferendi faciendo participes
perditam uoluit reparare naturam. Impletus est ergo mundus humano genere atque
ingressus est homo uias suas qui malitia propriae contumaciae despexerat
conditorem. Hinc uolens deus per iustum
potius hominem reparare genus humanum quam manere proteruum, poenalem multitudinem
effusa diluuii inundatione excepto Noc iusto homine cum suis liberis atque his
quae secum in arcam introduxerat interire permisit. Cur autem per arcae lignum uoluerit iustos eripere, notum est diuinarum
scripturarum mentibus eruditis. Et quasi prima quaedam mundi
aetas diluuio ultore transacta est. Reparatur itaque humanum genus atque propriae
naturae uitium, quod praeuaricationis primus auctor infuderat, amplecti non destitit. Creuitque contumacia quam dudum
diluuii unda puniuerat et qui numerosam annorum seriem permissus fuerat uiuere, in
breuitate annorum humana aetas addicta est. Maluitque deus non iam diluuio punire
genus humanum, sed eodem permanente eligere
uiros per quorum seriem aliqua generatio commearet, ex qua nobis filium proprium
uestitum humano corpore mundi in fine concederet. Quorum primus est Abraham, qui
cum esset aetate confectus eiusque uxor
decrepita, in senectute sua repromissionis largitione habere filium meruerunt. Hic
uocatus est Isaac atque ipse genuit Iacob. Idem quoque duodecim patriarchas non
reputante deo in eorum numero quos more suo natura produxerat. Hic ergo Iacob cum filiis ac domo sua transigendi causa
Aegyptum uoluit habitare atque illic per annorum seriem multitudo concrescens
coeperunt suspicioni esse 1 Aegyptiacis imperiis eosque Pharao magna ponderum mole
premi decreuerat et grauibus oneribus
affligebat. Tandem deus Aegyptii regis dominationem despiciens diuiso mari rubro,
quod numquam antea natura ulla cognouerat, suum transduxit exercitum auctore Moyse
et Aaron. Postea igitur pro eorum egressione altis Aegyptus plagis uastata est,
cum nollet dimittere populum. Transmisso
itaque ut dictum est mari rubro uenit per deserta eremi ad montem qui uocatur
Sinai, ibique uniuersorum conditor deus uolens sacramenti futuri gratia populos
erudire per Moysen data lege constituit, quemadmodum et sacrificiorum ritus et populorum mores instruerentur. Et cum
multis annis multas quoque gentes per uiam debellassent, uenerunt tandem ad
fluuium qui uocatur Iordanis duce iam Iesu Naue filio atque ad eorum transitum
quemadmodum aquae maris rubri ita quoque
Iordanis fluenta siccata sunt; peruentumque est ad eam ciuitatem quae nunc
Hierosolyma uocatur. Atque dum ibi dei populus moraretur, post iudices et
prophetas reges instituti leguntur, quorum post Saulem primatum Dauid de
tribu Iuda legitur adeptus fuisse.
Descendit itaque ab eo per singulas successiones regium stemma perductumque est
usque ad Herodis tempora, qui primus ex gentilibus memoratis populis legitur
imperasse. Sub quo exstitit beata uirgo Maria quae de Dauidica stirpe prouenerat, quae humani generis genuit conditorem.
Hoc autem ideo quia multis infectus criminibus mundus iacebat in morte, electa est
una gens in qua dei mandata clarescerent, ibique missi prophetae sunt et alii
sancti uiri per quorum admonitionem ipse
certe populus a tumore peruicaciae reuocaretur. Illi uero eosdem occidentes in
suae nequitiae peruersitate manere uoluerunt. Atque iam in ultimis temporibus non
prophetas neque alios sibi placitos sed ipsum unigenitum suum
deus per uirginem nasci constituit, ut humana
salus quae per primi hominis inoboedientiam deperierat per hominem deum rursus
repararetur et quia exstiterat mulier quae causam mortis prima uiro suaserat,
esset haec secunda mulier quae uitae causam
humanis uisceribus apportaret. Nec uile uideatur quod dei filius ex uirgine natus
est, quoniam praeter naturae modum conceptus et editus est. Virgo itaque de
spiritu sancto incarnatum dei filium concepit, uirgo peperit, post eius editionem
uirgo permansit; atque hominis factus est
idemque dei filius, ita ut in eo et diuinae naturae radiaret splendor et humanae
fragilitatis appareret assumptio. Sed huic tam sanae atque ueracissimae fidei
exstiterant multi qui diuersa garrirent et praeter alios Nestorius et Eutyches repertores haereseos exstiterunt, quorum
unus hominem solum, alter deum solum putauit asserere nec humanum corpus quod
Christus induerat de humanae substantiae participatione uenisse. Sed haec
hactenus. Creuit itaque secundum carnem
Christus, baptizatus est, ut qui baptizandi formam erat ceteris tributurus, ipse
prmius quod docebat exciperet. Post baptismum uero elegit duodecim discipulos,
quorum unus traditor eius fuit. Et quia sanam doctrinam Iudaeorum populus non ferebat, eum inlata manu crucis supplicio
peremerunt. Occiditur ergo Christus, iacet tribus diebus ac noctibus in sepulcro,
resurgit a mortuis, sicut ante constitutionem mundi ipse cum patre
decreuerat, ascendit in caelos ubi, in eo quod dei filius est, numquam defuisse cognoscitur, ut assumptum hominem, quem
diabolus non permiserat ad superna conscendere, secum dei filius caelesti
habitationi sustolleret. Dat ergo formam discipulis suis baptizandi, docendi
salutaria, efficientiam quoque miraculorum
atque in uniueisum mundum ad uitam praecipit introire, ut praedicatio salutaris
non iam in una tantum gente sed orbi terrarum praedicaretur. Et quoniam humanum
genus naturae merito, quam ex primo praeuaricatore contraxerat, aeternae poenae
iaculis fuerat uulneratum nec salutis suae
erat idoneum, quod eam in parente perdiderat, medicinalia quaedam tribuit
sacramenta, ut agnosceret aliud sibi deberi per naturae meritum, aliud per gratiae
donum, ut natura nihil aliud nisi poenae
summitteret, gratia uero, quae nullis meritis attributa est, quia nec gratia
diceretur si meritis tribueretur, totum quod est salutis afferret. Diffunditur
ergo per mundum caelestis illa doctrina, adunantur populi, instituuntur ecclesiae,
fit unum corpus quod mundi latitudinem
occuparet, cuius caput Christus ascendit in caelos, ut necessario caput suum
membra sequerentur. Haec itaque doctrina et praesentem uitam bonis informat
operibus et post consummationem saeculi resurrectura corpora nostra praeter corruptionem ad regna caelestia
pollicetur, ita ut qui hic bene ipso donante uixerit, esset in illa resurrectione
beatissimus, qui uero male, miser post munus resurrectionis
adesset. Et hoc est principale religionis nostrae, ut credat non solum animas non perire, sed ipsa quoque corpora, quae
mortis aduentus resoluerat, in statum pristinum futura de beatitudine reparari.
Haec ergo ecclesia catholica per orbem diffusa tribus modis probatur exsistere i
quidquid in ea tenetur, aut auctoritas est
scripturarum aut traditio uniuersalis aut certe propria et particulam instructio.
Sed auctoritate tota constrmgitur, uniuersali traditione maiorum nihilo-minus
tota, priuatis uero constitutionibus et propriis informationibus unaquaeque uel
pro locorum uarietate uel prout cuique bene
uisum est subsistit et regitur. Sola ergo nunc est fidelium exspectatio qua
credimus affuturum finem mundi, omnia corruptibilia transitum, resurrecturos
homines ad examen futuri iudicii, recepturos pio meritis singulos et in perpetuum
atque in aeternum debitis finibus
permansuros; solumque est 1 praemium beatitudinis contemplatio conditoris—tanta
dumtaxat, quanta a creatura ad creatorem fieri potest,—ut ex eis reparato angelico
numero superna illa ciuitas impleatur, ubi rex est uirginis filius eritque gaudium sempiternum, delectatio, cibus opus,
laus perpetua creatori.